yeni iplikçilik metodları...

[ALbaTRoS]

1. GİRİŞ
1.1. İplik Eğirme Yöntemleri Hakkında Temel Bilgiler
60’lı yılların sonuna kadar hemen hemen bütün kesikli lif iplikleri Ring iplik makinelerinde üretilmekteydi ve Ring iplikçiliği kesikli lif ipliği üretimindeki tek evrensel yöntem olarak tanımlanıyordu. 70’li yılların başında üretime katılan Rotor iplik makineleri günden güne kendini yenilemiş ve son yıllarda da büyük bir üretim potansiyeli oluşturma durumuna gelmiştir. Ancak ince numaralardaki Rotor ipliklerinin üretiminde teknik ve ekonomik açıdan bir takım sorunlarla karşılaşılmaktadır. Son yıllarda Rotor devrinin bir hayli arttırılabilmesi ince ipliklerin üretiminde ekonomik olarak çalışabilme olanakları doğmuştur. Bu arada paralel liflerin etrafına filament ipliklerin sarıldığı sargılı eğirme yöntemi gelişmiştir. Fakat bu teknik ile daha çok kalın ipliklerin üretimi yapılabilmektedir. Daha sonraki yıllarda Hava-Jet ve Friksiyon eğirme teknikleri gelişmiştir. Hava-Jet ve Friksiyon eğirme makineleri çok yüksek üretim hızına sahiptir. Fakat iplik özellikleri ve maliyetler açısından kullanımları sınırlıdır.
Yeni eğirme yöntemlerinin kullanılması sonucunda üretilen iplikler bazı alanlarda çok başarılı olarak kullanılabilmelerine rağmen bazı alanlarda olumlu sonuçlar alınmamaktadır. Dokuma ve örme kumaşların nitelikleri bu iplikler kullanıldığında bir miktar farklılık göstermektedir.
Yeni eğirme yöntemlerinden günümüzde en çok kullanılan Rotor iplikçiliğinde makine ve materyal özelliklerinin iyi bir şekilde seçilmesi ile Ring iplikleri kadar iyi özelliklere sahip iplikler elde etmek mümkündür 1.


Tablo 1 : Eğirme tiplerine göre iplik üretim hızları 1.
Eğirme tipi İplik numarası (Ne) İplik üretim hızı (m/min)
Bilezikli Eğirme 3-98 25
Dref 2 0.18-15 280
Dref 3 3.5-18 300
Air-jet 15-59 120-130
PLY fiL 23.6-70 x 2 (tex) 150-250


1.2. İplik Eğirme Yöntemlerinde Hammadde Seçimi ve Önemi
Yeni iplik eğirme sistemlerinin Ring iplik eğirme sistemiyle karşılaştırılmaları sonucu ortaya çıkan teknoloji ve iplik özellikleri bakımından farkları olması nedeniyle eğirme performansının geliştirilmesi için uygun materyalin seçilmesi ve lif özelliklerinin etkilerinin iyi bilinmesi gerekir. Yeni iplikçilik yöntemlerinde kullanılacak hammaddelerin nitelikleri önemlidir. Arzu edilen kalitede bir iplik üretimi gerçekleştirebilmek için uygun nitelikte hammadde seçilmelidir 1.

1.2.1. Lif Parametreleri
Yeni eğirme sistemleri için üzerinde durulan lif özellikleri ve bunların önem sıraları Rotor, Hava-Jet ve Friksiyon eğirme sistemleri için aşağıda verilmiştir :

Tablo 2 : İplikçilik sistemlerinde lif parametrelerinin karşılaştırılması 1
Rotor Eğirme Hava-Jetli Eğirme Friksiyon Eğirme
Lif mukavemeti Lif inceliği Lif sürtünmesi
Lif inceliği Temizlik Lif mukavemeti
Lif uzunluğu ve üniformitesi Lif mukavemeti Lif inceliği
Temizlik Lif uzunluğu ve üniformitesi Lif uzunluğu ve üniformitesi
Lif sürtünmesi Temizlik

1.2.1.1. Mukavemet
Lif mukavemeti iplik mukavemetine doğrudan etki yapan bir faktördür. Sağlam lifler sağlam ipliklerin üretimini sağladığı gibi aynı zamanda yüksek hızlı eğirme ve dokumada kopuş seviyesinin kabul edilebilir bir düzeyde kalmasını da sağlarlar. Yapay lif üreticileri de yüksek mukavemete sahip liflerin üretimi konusunda hızla çalışmalarını ilerletmektedirler. Pamuk liflerinin mukavemetlerinin iki kat üzerine çıkan yapay lifler üretilebilmektedir 1.


















Tablo 3: Lif mukavemetinin iplik mukavemetine etkisi (Ne22 pamuk ipliği, e:4.8)1


1.2.1.2. İncelik
Rotor eğirme, Hava-Jetli eğirme ve Friksiyon iplikçiliğinde lif inceliği hem eğirme sınırını ( eğrilebilecek en ince iplik) hem de prodüktivite ve kumaş tutumuna etki eden büküm seviyesini belirlemektedir. Ring iplik eğirmede ipliğe büküm belli bir gerginlik altında verilmektedir. Buna karşılık Rotor iplik eğirme tekniğinde ipliğe bükümün verildiği noktada gerginlik çok düşük düzeydedir. Bu nedenle Rotor eğirmede iplik kesitine giren lif sayısı, iplik çekim kuvvetine büküm aktarma noktasında hiçbir müdahale yapılmaması yüzünden çok önemlidir. Kesitinde ne kadar çok lif olursa büküm o kadar iyi aktarılır. Bu yüzden rotor eğirmede lif inceliği önemlidir. Düşük mikroner değerine sahip pamuk lifleri yetiştirilmesi iplik incelik limitlerinin genişletilmesi bakımından önemlidir. Ancak düşük mikroner değerine sahip pamukların yüksek oranda olgunlaşmamış lif içerebilecekleri göz önüne alınarak seçimin dikkatli yapılması gerekir. Çünkü olgun olmayan lifler çeşitli sorunlara yol açabilir.
Pamuğun mikroner değeri düştükçe başka bir deyişle lif inceldikçe iplik kesitinde yer alabilecek liflerin sayısı artmaktadır. Bu artışa bağlı olarak iplik mukavemetinde herhangi bir azalma olmaksızın iplik bükümü azaltılabilmektedir. Bükümün azaltılabilmesi de prodüktivitenin artması anl..... gelir. Düşük büküm miktarı prodüktiviteyi arttırmakla kalmayıp ipliğin yumuşak olmasını da sağlar. Bu birçok dokuma kumaş türünde ve örme kumaşların hepsinde aranılan bir özelliktir.
Yapay lif üreticileri ince liflerin önemini benimsemiş olup bu tür liflerin ticari olarak üretimlerine başlanmıştır. Çok ince lif denildiğinde numarası 1dtex’ten daha ince olan lifler akla gelir. Bu liflerin numaraları 0.4-0.9dtex arasında olup teknik olanaklar bakımından 0.1dtex’in altında liflerin de üretimi mümkündür. Ancak 0.1dtex’in altındaki lifler deriye benzer yüksek kaliteli kumaşların üretiminde kullanılır. Bugün polyester lif üretiminde 1.7dtex’ten 1.2-1.3dtex inceliğe kadar kayma eğilimi vardır. Bu da yaklaşık olarak 3 mikroner incelikteki pamuğa karşılık gelmektedir. Hatta 2.5 mikronere karşılık gelecek liflerin de üretimi söz konusudur. Yapay liflerin piyasa ihtiyaçlarına uygun olarak üretilmesi kolay olduğu için yeni teknolojilerde yapay liflerin daha büyük çapta kullanılabileceklerini söylemek mümkündür. Pamuk lif inceliğinin 2.5-3 mikroner olması bir hayli zordur. Mevcut koşullarda 3.5-3.7 mikroner değerler elde etmek mümkündür. Ancak pamuğun gelecek yıllarda yapay liflerle rekabet edebilmesi açısından türlerinin ihtiyaca uygun bir şekilde ıslah edilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir 1.

1.2.1.3. Uzunluk
En iyi sonuçları alabilmek için uygun lif inceliği ve mukavemetinin yanısıra liflerin uzunluklarının ortalama 1” civarında olması ve iyi bir üniformite oranı gerekmektedir. Çok kısa olan lifler iplik mukavemetini azaltmakta iplik düzgünsüzlüğünü (%U) ve hata sayısını arttırmakta, eğirme performansını düşürmektedir.
Bu nedenle kullanılacak materyalin lif uzunluk dağılışı ve özellikle kısa lif oranı bilinmelidir. Kalın ipliklerde lif uzunluğu iplik kalitesine daha az bir katkı yaparken ince numaralara gelindiğinde lif uzunluğunun önemi bir hayli artmaktadır. Bu arada önemli olan bir husus lif harmanı içinde yüksek oranda kısa liflerin bulunması halinde büküm miktarının arttırılmasının gerekebileceği ve dolayısıyla eğirme maliyetlerinde bir miktar yükselmenin meydana gelebileceğidir 1.

1.2.1.4.Temizlik
Pamuk içersine karışan daha fazla miktardaki yaprak, çekirdek ve kabuk parçacıkları vb. maddelerin temizlenmesi için ilave temizleme makineleri gerekli olabilmektedir. Bu işlem yapılmadığı takdirde, özellikle yüksek hızlarla çalışırken sık sık kopuşlar meydana gelmektedir ve bu nedenle maliyetler yükselir.
Hava-Jetli eğirme ve Friksiyon eğirme sistemlerinde makine randımanlarının iyi olması açısından mümkün olduğu kadar az yabancı madde içeren materyale gereksinim duyulur. Organik veya inorganik yapılı mikro tozların makine parçaları üzerinde aşındırıcı etkileri vardır. Özellikle yüksek hızla çalışan kısımlarda ve iplik yüzey baskılarının yüksek olduğu yerlerde elemanların ömürleri azalır. Aşınmış rotor, açma silindiri, iplik çekme kanalı gibi elemanlar da iplik kalitesinde düşmelere sebep olurlar. Materyal içindeki mikro tozların azaltılması eğirme elemanlarının ömürlerinin azaltılması açısından büyük önem taşımaktadır1.

1.2.1.5.Lif Parlaklığı
Parlaklık doğal ve yapay liflerin değerini arttırır. İpek, tiftik ve bazı parlak yünlerin değerinin her zaman yüksek oluşunda bu özelliğin büyük etkisi vardır.
Pamuklarda parlaklık çeşitli durumlara göre değişir. Parlak pamuklar ipeği andırır. İpeği andıran pamuklar iplikçiler tarafından tercih edilir. Bir pamukta parlaklık lif yüzeyine düşen ışığın çeşitli şekilde yansıması ile oluşur 1.










2.OPEN END-ROTOR EĞİRME SİSTEMİ
Açık uç eğirme prensibine dayanan bu eğirme sisteminde prensip olarak tek tek açılmış lifler, iplik oluşturmak üzere birikim yoluyla açık iplik ucuna bağlanmaktadır (Şekil 1 ve 2). Sistemin esası lif kütlesinin rotor hareketiyle taşınıp, açık uca aktarılması ve bükümlü iplik yapısının elde edilmesidir 2.
Open-end rotor iplikçilik sistemi öncelikle pamuk, viskon, polyester ve akrilik lifler kullanılmak üzere kalın iplik eldesine uygundur. Fakat her geçen gün de kullanılabilecek lif tipi sayısı artmakta ve eğrilebilecek iplik numara aralığı genişlemektedir. İplik üretimi çekim, büküm ve sarım proseslerini içeren bölümlerden oluşur 2.
Rotor iplik makinelerinde çalışma esnasında rotor içinde bir miktar vakum oluşturulur. Band makineye besleme silindirleriyle yavaş yavaş verilir. İğneli veya metalik tarak garnitürüne sahip açma silindiri ise gelen liflerin uçlarını tarar. Eğer lifler iyice açılmazlarsa, rotora sevk edildikten sonra kötü kaliteli iplik elde edilir. Makine imalatını gerçekleştiren firmalarca bazen açıcının yanına pislik (döküntü) temizleme kutusu da ilave edilir 1.
Açma silindiri ile rotor arasında yer alan lif iletim kanalı hava akışını arttırıp lifleri bir ölçüde yönlendirip, düzeltir. İdeal olarak istenen liflerin iletim kanalı içinde ve ucuna değecek şekilde sıralar halinde rotora girmeleridir.
Lifler rotora girerken, rotorun çevresel hızı havanın hızından yüksek olduğu için, lifler bir miktar çekilerek yönlendirilirler. Lifler rotor içindeki merkezkaç kuvvetinin etkisiyle rotor içersinde toplanan diğer lif tabakalarına katılırlar.
Mevcut olan bir iplik çıkış tüpünden içeri sokulur ve rotor içindeki hava döndüğünden iplik ucu da dönmeye başlar. Merkezkaç kuvveti de ipliği rotorun içersine doğru iterek lif tut..... değmesini sağlar. Bu gerçekleşir gerçekleşmez iplik çekilir ve üretim başlamış olur. İplik kolunun her dönüşü ipliğe çıkış tüpünde bir büküm verir ve verilen bükümün bir kısmı geriye iplik koluna akarak rotor yüzeyine kadar gider. Üretilen iplik bobin halinde sarılır 1.
















Şekil 1 : rotor iplik eğirme makinesi 17.
















Şekil 2 : Open-End iplik eğirmenin genel prensibi 17.

Rotor eğirme metodunun bilezikli eğirme metodundan en büyük farkı iplik eğrilirken elyafın beslenmesinin kesintili oluşudur. Beslemedeki bu kesinti elyafın her birisini diğerinden ayırmak suretiyle, birbirleriyle temas halinde bile olmamalarını sağlayacak şekilde belirli bir bölgede elyafın çok yüksek bir hızla hareket etmesini sağlayarak elde etmektir. Böylece iplik ucunu döndürerek, ipliğe gerçek bir büküm vermek mümkün olmaktadır ki bu da bir masurayı döndürürken tüketilen enerji miktarından çok daha az enerji tüketimine ihtiyaç olmasını sağlamaktadır. Rotorun her devri iplikte bir devir meydana getirmektedir. Böylece 60 000-100 000 r/min rotor hızları ile çalışabilmekte ve yüksek verim hızlarına çıkılabilmektedir. Ayrıca elyaf beslemek için cer şeritleri kullanılabilmekte ve iplik büyük çaplı bobinlere doğrudan doğruya sarıldığından, normal koşullarda tekrar sarılmaya gerek olmamaktadır. Rotor iplik eğirme kaba iplik üretiminde daha ekonomik olmakla birlikte 20tex’e kadar olan ince numaralarda da bilezikli iplik eğirme metodundan daha ekonomiktir. Diğer yandan rotor iplik eğirmenin ana prensibi olan elyafın serbestçe uçuşmakta olması, elyafın oryantasyonunun korunması ve kontrol edilmesini çok zorlaştırmaktadır. Bu sırada elyaf büyük oranda oryantasyonunu kaybetmektedir. Rotora girdikleri zaman bu kayıp bir miktar düzelmekle birlikte, rotor ipliklerindeki elyaf oryantasyonu hiçbir zaman bilezikli sistemle üretilen iplikler kadar iyi değildir 3.

2.1.OPEN END-ROTOR İpliklerinin Genel Özellikleri
Open-end rotor iplikleri ile ring iplikleri arasında birçok farklılıklar vardır. ring iplikleri ile karşılaştırıldıkları zaman, Open-end rotor iplikleri bazı özelliklerinin daha iyi olmasına rağmen bazı özelliklerinin ise kötü olduğu görülmektedir.
Open-end rotor ipliği bir iç çekirdek ve bir dış tabakadan meydana gelmiştir. “Sarılmış lifler” denilen kısım, dış tabakada bulunup çekirdeği çevresi boyunca sararlar ve ring ipliği ile Open-end rotor iplik özellikleri arasında görülen ana farklılıklara sebep olurlar. Bunlar kısaca şu şekildedir :
Open - end iplik mukavemeti ring iplik mukavemetinden daha düşüktür. Genel olarak Open-end rotor ipliklerinin mukavemeti bunlara eşdeğer ring ipliklerinin %30-40’ı kadardır. Diğer yandan Open-end rotor iplikleri %10 daha yüksek kopma uzamasına sahiptirler. Open-end rotor ipliklerinin düzgünlüğü rotor içindeki dublaj nedeniyle ring ipliklerinden %10-20 daha iyidir. Ancak ön iplikhanede işlemlerin kısaltılmış olması nedeniyle bu ipliklerde orta ve kısa aralıklı düzgünsüzlüklere rastlanabilir.
Open-end rotor ipliklerinde tüylenme, ring ipliğine göre %20-40 daha azdır. Tutum açısından Open-end rotor iplikleri ring ipliklerine göre daha serttir.
Open-end rotor iplikleriyle yapılan sürtünme testleri, bu ipliklerin karde ring ipliklerine nazaran daha yüksek aşınma dayanımına sahip olduğunu göstermiştir. Open-end rotor iplikleri, ring ipliklerinden daha düşük elastisite modülüne ve eğirme rijiditesine sahiptirler. Özgül hacmi ring ipliklerininkinden %10 civarında daha büyüktür. Bu özelliği ipliğin iyi bir kompakt yapısının olmaması ile açıklanabilir. Daha yüksek özgül hacim: daha iyi bir örtücülük, daha iyi ısı tutuculuk, daha çok boyarmadde ve haşıl alma imkanı sağlamaktadır 2.




















3. HAVA-JETLİ (AİR-JET) EĞİRME SİSTEM
Hava-jet eğirme sistemi yeni sayılabilecek iplik üretim metotlarından birisidir. Japon Murata, Toyota ve Hawa gibi firmaların Hava-Jetli iplik eğirme makineleri ITMA’83 te ilgi çekmiş, çeşitli ülkeler tarafından benimsenerek günümüzde kullanılmaya başlanan yeni eğirme sistemi olarak karşımıza çıkmaya başlamıştır.
Hava-jeti ipliği ortada lif demetlerinden oluşan çekirdek kısım ile bu çekirdek kısmı saran liflerden oluşmuş iki katlı bir ipliktir. Temel olarak yalancı bükümlü oldukları söylenebilir 4.

3.1. HAVA-JETLİ İplik Eğirme Sisteminde Kullanılan Lifler
Hava-jet iplikçilik sistemi, 120-150 mm uzunluktaki elyaftan iplik yapılabilen bir sistem olup, iyi özellikte pamuk ve sentetik elyaf ile orta ve ince iplik üretimlerinde uygundur. İçinde yüksek oranda kısa elyaf bulunan karde ipliklerini ve çok ince iplikleri üretmeye uygun olmayıp bu alanda kullanılmamaktadır. Bu sistemle elde edilen ipliklerin numara aralığı (Ne15-60) ring iplik sistemininki kadar geniş değildir 4.
Hava-jet eğirme sisteminde %100 sentetik lifler, sentetik lif karışımları veya sentetik liflerin pamukla olan karışımları kullanılır. Orta uzunluktaki liflerden iplik üretimi söz konusudur. İplik kesitindeki lif adedi minimum 80’dir 5. Hava-jetin de kullanılacak liflerin en az 38mm olması tavsiye edilmektedir zira daha kısa lifler hava akımı şiddeti nedeniyle kontrol edilememektedir 5.
İyi bir Hava-jeti ipliğinde lif işlenebilirliği, lif sürtünmesi ve lif temizliği büyük önem taşır. Hava-jeti yönteminde kullanılan liflerin en önemli özelliği mukavemetli olmalarıdır. Lif mukavemeti iplik mukavemetine etki ettiğinden liflerin mukavemetinin belli bir dereceden az olmaması gerekir.
Hava-jeti ipliğinde, iyi bir lif sargısının oluşabilmesi için iyi bir incelik ve uzunluk homojenliğinin olması gerekir. Pamuk lifiyle çalışmak oldukça zordur. Ancak belirli ştapelde taranmış penye pamuğu ile çalışmak mümkün olmaktadır. %100 polyester, %100 akrilik, % 100 viskon, akrilik/pamuk, ve polyester/viskon lifleri sistemde rahatlıkla işlenebilmektedir. Bunların yanında uzun ştapelde çalışmak üzere geliştirilmiş hava-jetli makinelerde yün ve uzun ştapelli yapay lifleri de işlemek mümkündür 5.

3.2.HAVA-JETLİ İplik Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi
Beslenen cer bandı veya genel olarak bant kalitesinin her zaman için yüksek olması gerekir. Bunun nedeni hava-jetli sistemde kullanılan yüksek çekim hızıdır.
İyi kalitede bir hava-jet ipliği üç pasaj cer kullanımı ve en az %25 Uster düzgünsüzlüğündeki bant girişi ile sağlanır. Karışım ipliklerinin hazırlanmasında penye makinesi kullanılması tavsiye edilmektedir. Hava-jetli sistemde flayer, ring ve otomatik bobin işlemleri elimine edilmiş, iplik eldesi basitleştirilmiştir.
Şekil 4 te görüldüğü gibi makineye lifler bant formunda ve kovadan beslenir. Kovalar makine arkasında yanyana bulunmaktadır. Kovadan alınan bantlar apronlu bir çekim sahasında inceltildikten sonra iplik oluşumunun sağlandığı jetlere verilir. Jetlerde sürekli sağlanan hava akımı ile lifler döndürülmektedir. Oluşan iplik, çıkış silindirleri ile alınmakta, iplik temizleyicisinin önünden geçerek bobinlenmektedir. İplik temizleyicisi, iplikteki kalın yerleri çıkararak ipliği temizlemekte ve otomatik düğümleme aparatı ile iplik düğümlenmektedir 5.
Hava-jetli eğirme sisteminde MJS sisteminde olduğu gibi bir iş akışı sözkonusudur (Şekil 3).
HARMAN - HALLAÇ

TARAK

CER I

CER II

CER III

MURATA JET SİSTEM

BOBİN FORMUNDA ÇIKIŞ
Şekil 3: MJS sistemi akış şeması 5.






1-Kova
2-Şerit
3-Birinci jet
4-İkinci jet
7-Emme ünitesi
8- İplik temizleme ünitesi
9-Gerdirici
10-Bobin



Şekil 4 : Hava-Jet sisteminde iplik oluşumu 5.

3.3.HAVA-JETLİ İplik Eğirme Makinesinin Üretim Özellikleri
Diğer iplik üretim sistemlerinde mekanik olarak hareket ettirilen iğ, kopça, rotor, friksiyon silindiri vb. kütleler vardır. Bu sebeple devir sayıları, sevk hızları ve buna bağlı olarak sistemlerin prodüktivitesi sınırlıdır. Buna karşın hava-jetli sistemde bunların yerine yüksek hızda (ses hızına yaklaşan hızlarda ) hava akımı vardır. Buradan şu çıkmaktadır; bu tarzda büküm verme elemanları ile çok yüksek verim alınabilmektedir. Sadece genel bir ölçü vermek amacıyla ipliğin hava-jeti içinde 150 000- 200 000r/min hız ile dönmekte olduğu ifade edilebilir. İplik inceliğine, iplik bükümüne vb. gibi faktörlere bağlı olarak bu devir 100-200 m/min’lık bir iplik çıkış hızına karşılık gelmektedir. Bu oran ring iplik eğirme sistemi ile karşılaştırıldığında yaklaşık 10/1 oranı elde edilir. Basınçlı hava elde etmek hiçbir zaman ucuz olmamakla beraber bu sistemde özellikle ince iplikler kullanılır.
Hava-Jetli iplik üretim giderleri, ring ipliklerinden önemli derecede düşüktür. Hava-Jetli iplik eğirme yönteminin sınırları belli bir limit içindedir. İplikler yapay liflerden veya pamuk ile yapay lif karışımlarından üretilebilir. Fakat pamuk oranı %50’yi geçmemelidir. %100 pamuk yalnızca laboratuar şartlarında işlenebilmektedir. Bununla birlikte yüksek kaliteli lifler kullanılmalıdır 5.

3.4.HAVA-JETLİ Eğirme Sisteminin Avantajları
Hava-jetli iplik eğirme sisteminin avantajları şu şekilde sınıflandırılabilir:
-Yapay ve sentetik liflerde mukavemet artışı
-Enerji azalması
-İşçilik ve insan gücünün azalması
-Yer probleminin ortadan kalkması
-Maliyetin daha düşük olması 5

3.5.HAVA-JETLİ İplik Eğirme Yönteminde Elde Edilen İplik Özellikleri
Hava-jet ipliği, ring ipliğinden oldukça farklı bir yapıya sahiptir ( Şekil 5). İplik açık bir konumda son şeklini aldığı için, bütün lifler paralel değildir. Düzgün bir büküm işlemi yapılmadığı için büküm sayısı ring ipliğinde olduğu gibi isteğe göre seçilemez.
Büküm sayısı bir hayli yüksek olan hava-jetli ipliklerde doğru büküm tespiti için büküm açma ve ter yönde bükme metodu kullanılmalıdır. Birçok özellikleri, örneğin %CV, tüylenme ve kalın yerleri ring ipliğinden daha iyidir. İplik mukavemeti ring ipliğine nazaran %10-20 kadar düşük olmasına rağmen hava-jet ipliklerinde daha az zayıf noktalar vardır. Bu nedenle de dokuma sırasında daha yüksek randıman elde edilir 6.




Şekil 5 : Hava jetli eğirme yönteminde elde edilen iplik görünümü

3.6. HAVA-JETLİ Sistemde Elde Edilen İpliklerin Kullanım Alanları
Bu sistemde üretilen iplikler : dimi, saten, poplin, basmalık, iş elbiseliği, yatak çarşafı, T-shirtler, ceketlik kumaşlar vb. yapımında kullanılır. Hava-Jeti ipliklerinin, üretilen kumaşa verdikleri özellikler şöyledir :
İpliğin düzgünlüğü, poplin ve saten kumaşa daha düzgün bir görünüm verir.
Oxford gömlekleri gibi çözgü ve atkıda bir kayma veya esneme olmadığından, dokusu gevşek olan dokumalara daha uygun olmaktadır.
Pardösülük gibi çok sıkı dokunmuş kumaşlarda kullanıldığında iyi bir hava geçirgenliği sağlar ve böylelikle kullananın terlemesine engel olur.
Hava-Jetli ipliklerin serbest haldeyken kendi üzerinde bükülme eğiliminin az olması, örgü mamullerde rahatlıkla kullanılmasını sağlar. İpliklerin boncuklanma (pilling ) özellikleri de çok azdır. Böylece örgü yüzeylerde sorun çıkaran boncuklanma ortadan kalkmıştır.
Hava-Jet ipliği, yıkanmaya ve kullanmaya karşı çok iyi bir dayanım gösterir. Çift katlı olarak yapıldığında endüstriyel mamullerde dikiş ipliği olarak ta kullanılabilir 6.

























4. FRİKSİYON İPLİK EĞİRME SİSTEMİ
Bu sistem, Dr. Ernst Fehrer / Avusturya firması tarafından geliştirilmiştir ve bu ismin kısaltması olan “Dref ,, ismi ile anılmaktadır.
Bu gün Dref sisteminde yaygın olarak iki imalat tipi mevcuttur; bunlar Dref 2 veDref3 tür. 166-4000 tex arasındaki kaba numaralara hitap eden Dref 2 sistemi 1973 yılında ve 33-150 tex kalınlıktaki ipliklerin imaline uygun, Dref 3sistemi ise 1978 yılında geliştirilmiştir7.

4.1. FRİKSİYON Eğirme Sisteminde Kullanılan Lifler
4.1.1. DREF 2 Sisteminde Kullanılan Lifler
Bütün sentetik lifler, poliakril, poliester, polipropilen, viskon vb. lifler kullanılır. Bu liflerin inceliği 1.7-17 dtex arasındadır.
Özel lifler : Aramid, poliakrilonitril, polivinilasetat, polivinilklorid, karbon, cam lifleri ve bunların karışımları;
Her tip telef, ıskarta pamuk, kalite dışı yün;
Metalik liflerden bükülmüş iplikler de ayrıca kullanılmaktadır 7.

4.1.2. DREF 3 Sisteminde Kullanılan Lifler
A-Çekirdek Kısmı İçin (Lif ve Filament Besleme)
Sentetik lifler (Polyester, Poliamid, Polipropilen, Viskon vb.)
Özel lifler (Aramid, Nomex)
Sentetik/Pamuk karışımları
Metal, Lastik vb.

B-Manto Kısmı İçin (Kesikli Elyaf)
Taranmış temiz pamuk
Çekirdek için kullanılan sentetik ve özel lifler (elyaf inceliği 0.6-3.3 dtex arası, standart elyaf uzunluğu ise 32-60mm dir) 8.



4.2.FRİKSİYON Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi
4.2.1. DREF 2 Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi

Dref 2 sistemi endüstride pek çok alanda kullanılmaktadır. Bu makinelerin her biri 6 eğirme ünitesinden oluşan, en fazla 8 kısım halinde imal edilmektedir (Şekil 6). Eğirme ünitesi giriş kısmı, açıcı silindir, büküm verme elemanları, iplik sarma kısmı ve vantilatörler olmak üzere 5 bölümden oluşur. 1 veya daha fazla olabilen tarak şeridi, bir giriş hunisi vasıtasıyla üç çift makaradan oluşan giriş kısmına beslenir. Bu üç çift makara, bir motor tarafından zincir ve dişliler vasıtası ile döndürüldüklerinden herhangi bir kayma olmaksızın düzenli besleme sağlanmıştır. Birinci çift makaradan sonra şeritler, bir yönlendirici çatal altından geçerler ve diğer makara çiftlerine doğru yol alırlar. Bu kısımda şeritlere toplam olarak 1.3 civarında çekim uygulanır. Besleme hızı 7.5 m/min kadar olabilir. Giriş kısmının 3. Çift makaraları, şeritleri hızla dönmekte olan açıcı silindirin (davulun) dişlerine besler. Silindir çapı 180 mm olup hızı 3000, 3500, 4000, 4500 r/min olabilir. Silindir vasıtasıyla taranan lifler, üst koruyucu altından çıktıktan sonra merkezkaç kuvvetinin etkisiyle silindir dişlerinden ayrılır ve üstten gelen hava akışının etkisiyle büküm verme elemanına ulaşır. Bu kısım aynı yönde dönen, üzerleri kafes gibi delikli olan iki silindirden oluşmaktadır. Birbirine paralel olan bu silindirlerin içinde hava emişi söz konusudur. Dolayısıyla bu kısma düşen lif, hava emişiyle oluşan basınç sayesinde çizgi üzerinde tutulur. Diğer taraftan silindirlerin dönüşü lif tutamını bu çizgiden uzaklaştırmaya çalışmaktadır. Bu nedenle yerinden oynayan tutam, hava basıncının etkisiyle yeniden geriye yuvarlanırken kendi çevresi boyunca dönerek bükülür. İplik görünümü alan bu tutam, silindirler boyunca çekilirken sürekli olarak açıcı silindirden gelen lifler, büküm işleminin sürekliliğini sağlar. Bir çift silindir vasıtasıyla büküm silindirlerini terk eden iplik bobin halinde sarılır. Bu silindir çiftine ve barabana hareket ayrı bir motor vasıtasıyla verilir. Sarma gerginliği istenilen şekilde ayarlanabilir. Büküm verilirken belirgin bir eksene kuvvet uygulanmadığından, eğirme sırasında iplik kopuşu çok düşüktür. İpliğe bir büküm vermek için ring sisteminde ortalama 600g’lık kops ve iği, rotor sisteminde 150g’lık bir rotoru bir kez çevirmek gerekir. Dref sisteminde ise bir büküm vermek için silindirlerin çok az dönüşü yeterlidir. Delikli silindirler içinden hava emişi ile büküm oluşturulurken lifler arasındaki tozlar, işlem boyunca büyük ölçüde ayrıştırılabilir 7. Şekil 6 da Dref 2‘nin şematik bir görünüşü verilmiştir.











Şekil 6. Dref 2 sisteminin şematik görünüşü 18


4.2.2. DREF 3 Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi
Dref 3 sisteminin çalışma prensibi (Şekil 7 ve 8) şu şekildedir : Sisteme elyaf bandı girer ve elyaf bir tarak veya penye silindirine yayılır. Bu silindirden hava ile alınarak friksiyon alanına sevk edilir. Aynı yönde dönen iki silindir veya tambur elyafı bir arada çeker ve ipliği oluşturur. Özellikle Dref eğirme prensibinde aynı yönde dönen iplik oluşturma silindirleri arasına bir iplik beslenerek açılmış liflerin bu iplik etrafına sarılmaları sağlanır. Bu şekilde özlü (çekirdekli) yapıda iplik elde edilir. Friksiyon silindirlerine giriş açısı elyafın tertibini etkiler. Açı ne kadar küçük olursa elyafın düzeltilmesi ve paralelliği o kadar iyi olur 8.






















Şekil 7 : Dref 3 iplik eğirme sistemi I. çekim bölgesi















Şekil 8 : Dref 3 iplik eğirme sistemi II. çekim bölgesi


4.3.FRİKSİYON Eğirme Sisteminin Kullanım Alanları
4.3.1. DREF 2 İpliği Kullanım Alanları
Dref 2 sistemindeki iplikler : gündelik, yataklık ve seyahatlik battaniyeler, temizlik bezleri, yer bezleri, üst giyim kumaşları, halı altı dokular, elastiki eşofman iplikleri vb.
Jüt ve telef karışımları, kablo, halı ve yazlık ayakkabı tabanları imalatında kullanılır7.

4.3.2. DREF 3 İpliği Kullanım Alanları
Dref 3 sisteminde battaniye, halı, günlük giyim eşyaları, ev tekstilleri, dekorasyon amaçlı tekstiller, yüksek dayanım istemeyen teknik kumaşlar vb. mamullerin iplikleri, özel iplikler ve bir takım dolgu iplikleri olarak kullanılırlar 8.



















5. SELF-TWİST (S.T.) EĞİRME SİSTEMİ
Self-Twist ticari adıyla Repco iplik eğirme sistemi : iki tane elyaf şeridinin ovalanarak geçici büküm kazandırılması ve bu bükülü şeritlerin birbirine bükülmesi yoluyla iplik üretimidir ( Şekil 9).
Son yıllarda kısa elyaftan iplik üretmek için bir çok yeni yöntem geliştirilmiştir. Üretim hızı, işçilik giderleri, genel giderler, gerekli yer miktarı ve enerji giderlerinde önemli tasarruflar sağladıklarından bu yeni yöntemler önemlidir. Bunlardan biri de Self-Twist yani kendi kendine bükülü iplik elde etme yöntemidir.
Bu yöntem bir yalancı büküm uygulamasıdır. Self-Twist eğirme sistemi, esas olarak çok ince kamgarn yün ipliği için düşünülmüştür. Bu sistemde kullanılan elyafın çok kısa olması gerekir.
Kendi kendine büküm, iki çeşit fitilin ovalanma ile kazandığı iç enerjisini kullanarak birbirine sarılmasından meydana gelir. Bir ana işlem ile kendi kendine büküm yapısı teşekkül eder. Burada elde edilen iplik bir ara mamul olabileceği gibi, dokumada veya örgüde iplik olarak ta kullanılır. Yalancı bükümlü iplikler, ancak katlı iplik gerektiren kumaşlarda kullanılabilir.
İplik eğirme sisteminde, bir çekim düzeneğine beslenen fitilden çıkan elyaf grubu, bir kaç şekilde yapılabilen yalancı büküm hareketine tabi tutulur. Yalancı büküm sisteminden çıkan iki grup birlikte bir rehber düzeninde birleştirilirler ve iki grupta bulunan büküm enerjisi, onların birbiri etrafına sarılmasına sebep olur. Bu sarılma hareketine kendinden bükülme denir. Oluşan iplikte “S-sıfır-Z-sıfır,, şeklinde bir “kendinden bükümlü,, yapı oluşur. Son olarak, oluşan kendinden bükümlü iplik silindirik bir bobine sarılır 9.






































Şekil 9 : Repko eğirme makinesinin şematik görünüşü 10.
Bu tipte genel büküm sıfırdır. Bu nedenle mukavemeti düşüktür. Bu ipliğin kullanılmadan önce ilave büküm işleminden geçirilerek mukavemetinin arttırılması yaygındır (S.T.T. ipliği).
Bu sistemde üretim ring iplik sisteminin 10 misli kadardır. Maksimum iplik çıkış hızı 350 m / min kadardır.
Ticari olarak mevcut olan bir tip yalancı büküm makinesinin ticari ismi “Repco” olarak bilinmektedir. Sistemde iki ayrı fitil, her biri dönmekte ve titreşmekte olan bir çift silindir arasına beslenir. Bu silindirler ileri doğru ve yana doğru hareket ederken her silindir çifti üzerindeki fitili diğerinin tersi yönünde bükülür. Silindirlerin dengesiz hareketleri bükümlü ve bükümsüz bölümleri bulunan bir iplik oluşturur. Her biri ters yönde bükülmüş olan fitiller yan yana gelince birbiri etrafında bükülürler ve katlı iplik oluştururlar.
Her ipliğin gevşek bükümlü bölümünün aynı yere rastlamamasına özen gösterilmelidir aksi halde zayıf bir nokta oluşur 10.

5.1 - Yalancı Bükümlü İpliğin Kullanılmasının Avantajları
Yalancı bükümlü ipliğin avantajları şu şekilde sıralanabilir :
1 - Daha az yerde daha çok iplik üretilmesi,
2 - Yıllık bakım giderlerinin az olması,
3 - Daha az döküntü oluşması,
4 - Daha az enerji tüketimi,
5 - Daha az işçilik gideri 9.

5.2 - Büküm İşlemi ve Hazırlıkları
Çekim bölgesinde çekilen fitil büküm alanına girdiğinde S.T. rulenin ovalama yapması nedeni ile büküm almaktadır.
İşletmede 11 cm normal büküm, 3 cm boşluk, 11 cm ters büküm alarak işlemi tamamlayacaktır.
1 - Tüm fitil ipliklerinin en az % 1 yağlı madde içerdiğinden emin olunmalıdır. Çünkü daha az miktarlar kullanıldığında katkı maddesine bağlı olarak merdanelerde kirliliğe sebep olacaktır.
2 - Anti statik içeren emilsiyon yeterli miktarlarda karışımın içine uygulandığından emin olunmalıdır.
3 - Materyalın fitil uzunluk gerekliğine uyduğundan emin olunmalıdır.
4 - Eğer bükümlü fitil kullanılıyorsa tavsiye edilen max. hızın aşılmadığından emin olunmalıdır.
5 - Fitil üzerinde topak olup olmadığı kontrol edilmelidir. Çünkü bu topak bükümün seramik kılavuzlarını tıkayabilir 9.

5.3 - İplik Büküm Seçimleri
En uygun bükümün seçilmesinde yardım etmek için Self - Twıst iplikleri için bir kontrol graft, STT iplikleri içinde bir romograf sağlanmalıdır.
Self - Twıst iplikleri için kontrol graftlarının başlangıç noktası olarak kabul etmek gerekir. Ayrıca STT iplikler içinde romograf lar her yarım turda kullanılır. Bunlar minimum iplik büküm kullanılacak tarzda ipliklerdir. Yani uygun katlama ve büküm seviyesine ulaşmak için kolay bir metoddur.
Sarmal yapı içinde bükümlerin S’den Z’ye değişmelerinde az yada hiç büküm olmayan bölgeler olabilir. Bu gruplar potansiyel olarak zayıf noktalardır. Eğer bu iki sarmal yapı bir araya getirilirse bu zayıf potansiyelli bölgelerin karşılaşması sonucu Self - Twıst iplikte daha zayıf noktalar ortaya çıkacak ki bunlarda ilerde çok büyük sorunlar teşkil edeceklerdir. Bunun içinde birleştirici kılavuzlar mal edilmiştir. Aşağıda ( Şekil 10, 11 ve 12 de) büküm mekanizması gösterilmektedir 9.

5.4 - Çekim Bölgesi
Fitilin iplik haline gelebilmesi için çekim işleminin yapıldığı kısımdır. Giriş silindiri ile çıkış silindirinin farklı hızlarda dönmelerinden çekme işlemi yapabilmektedir.
Çekim dişlisi kutusu ya 1.625 inçlik yada 1.928 inçlik geri ve merkez çekim silindirleri kayış tahrik kasnağı iki çekim aralığıyla yerleştirilir. Kılavuzun bu bölümünde gösterilen çekim oranları her iki bobin için de geçerlidir.
1.78 - 45.3 kez ( 1.625 inçlik bobin kullanılıyor )
15 - 38 kez ( 1.928 inçlik bobin kullanılıyor ) 10.
















Şekil 10: Elyaf şeridi ovalama prosesi Şekil 11 : İki elyaf şeridinin fazlı olarak
birleştirilmesi













Şekil 12 : Ovalama yöntemi ile sağlamlaştırılmış olan elyaf şeridinin birleştirilmesi

6. YAPIŞTIRMALI EĞİRME YÖNTEMİYLE İPLİK EĞİRME SİSTEMİ
Bu eğirme sisteminde elyaf bir yapıştırıcı yardımıyla bir arada tutulur. Kullanılan yapıştırıcının suda çözünen bir yapıştırıcı olması gerekir çünkü iplik elde edildikten sonra dokuma veya örme işlemleriyle yüzey oluşturulur ve yapıştırıcı yıkanarak iplikten uzaklaştırılır.
Bu yöntemin viskon. polyester, akrilik ve pamuk için oldukça uygun olduğunu söyleyebiliriz. Yapıştırıcı madde kullanarak iplik elde etmenin en tanınmış olanları Pavena ve Twilo yöntemleridir. Bu yöntemlere ek olarak bir de TEK-JA prosesi de vardır.

6.1. Bükümsüz İplik Üretiminde Kullanılan Prosesler
6.1.1. TEK-JA Prosesi
Bu iplik eğirme yöntemi Fiberband Laboratories İnc. firması tarafından geliştirilmiştir. Şekil 13 te bu yöntemle çalışan bir makinenin şematik görünüşü görülmektedir.
Fitil formundaki materyal klasik bir çekim tertibatı vasıtası ile istenilen inceliğe getirilir. İnceltilmiş olan lif huzmesi ön silindirden çıktığı anda ince bir yapıştırıcı madde tabakası içeren ıslak haldeki taşıyıcı silindire gelmiş olur. Bu silindir tarafından alınan lifler bir dizi ovalama tamburunun altından geçirilir.
Bu ovalayıcı silindirler materyali ileri doğru sevk ederken aynı zamanda sağa sola doğru da ovalama hareketi yapmaktadırlar. Ovalama silindirlerinin çıkışında materyal kondanse olmuş ve tamamen yapıştırıcı madde solüsyonu emdirilmiş durumdadır. Bu haldeki lifler daha sonra bir kurutucudan geçirilir ve kurutulan iplik bir bobinleme tertibatı yardımıyla bobin formuna sokulur. Bu yolla elde edilen iplik, işlem görmek için yeterli mukavemete sahip olmaktadır. Üretim hızı normal Ring iplik eğirme sisteminin 3-4 katı civarında gerçekleşebilmektedir.
TEK-JA prosesinden başka bükümsüz iplik üretimine yönelik bazı girişimlerin olduğu da bilinmektedir. Bunlardan bir tanesi de kontünü filament towların koparma (konverter) ile kesikli lif haline getirildikten sonra yapıştırılmış bükümsüz iplik haline dönüştürüldüğü yöntemdir.












Şekil 14 : TEK-JA prosesine göre çalışan bir makine şeması.

6.1.2. TWİLO İşlemi
Twilo işleminde (Şekil 15 ),1.pasaj genellikle yapıştırma elyafın az bir büküm ( %5-11) ile pamuk, sentetik elyaf veya viskonun çekimi için kullanılır. Yapışkan elyaf 70 oC sıcaklığında suda aktif hale geçen ve tutunan polivinilalkoldür. Suyun katılaşması birleştirme safhasının bir hazırlık kısmıdır.
Çekim makinesinin 1. kısmında şerit ilk çekim bölgesinden 4 numaralı çekim kısmına geçer ve burada hala kuru durumda 5-10’lu çekim işleminden geçer.
Ön çekim bölgesi (2 rakamı ile gösterilen kısım) 3 numarada gösterilen ıslatma bölgesi tarafından takip edilir ki aynı zamanda yalancı büküm uygulamasını içerir. Burada yalancı büküm bir su jeti kullanımı yardımıyla oluşturulur. Bundan sonra son adım olan iki kademeli büküm bölgesinde büküm açma işlemi gerçekleşir (3 rakamı ile gösterilen kısım). Çekim işlemlerini gerçekleştirebilmek için olabildiğince dar ve sıkıştırılmış olarak çekim bölgesinden geçer (4 rakamı ile gösterilen kısım). Ardından ikinci yalancı büküm kısmından geçer ve kurutucudan geçerek bobine sarılır (5 rakamı ile gösterilen kısım). Bu kısımdaki makine bölümü ayrıca ipliğin 70oC’ye ısınmasını sağlar. Burada bir buhar jeti kullanılmaktadır (6 rakamı ile gösterilen kısım). PVA elyafın tamamen çözünmesi ancak kurutucu tamburda oluşur. Sıcaklık 140oC tır.
Islak elyaf burada 80oC üzerinde ısıtılır. PVA lifleri bu sıcaklıkta suda çözülerek daha sonra lifleri bir arada tutar. Böylece PVA katı faza geçer ve kurumaları sağlanır.
Son olarak çapraz silindirik sarma bobinleri ipliği makinenin üst kısmına taşır.
İpliklerle yüzey oluşturduktan sonra yıkama yapılarak yapışkan lif (PVA) uzaklaştırılır ve parlak, düzgün bir satıh elde edilir. PVA’nın uzaklaştırılması bir ağırlık kaybı ve dolayısı ile de maliyette artışa sebep olur 10.



















1-Cer şeridi
2-İkili çekim ünitesi
3-Yalancı büküm ünitesi (ıslatma) (su jeti)
4-İkinci ikili çekim ünitesi
5-İkinci yalancı büküm ünitesi (buhar jeti)
6-70oC’ye ıslatma / 140oC kurutucu
7-Çapraz sarımlı silindirik bobin

Şekil 15 : Twilo eğirme sistemi  10.

6.1.2.1. Teknolojik Veriler
Ham materyal:
Pamuk ve saf sentetik elyaf işlenebilir ve böylece harmanlanabilir. Çizgisel elyaf yoğunluğu menzili 1.4-6dtex arası 30-80mm ştapel uzunluğunda seyreder. Elyaf kalitesi arttıkça daha yapışkan elyaf kullanımı gerekir. Genellikle elyaf besleme bandı 1.7 dtex ve 40mm çizgisel yoğunluktadır.

İplik özellikleri :
İplik bitimde ürüne yüksek kavrama gücü verir. Bağlayıcı sayesinde iplik dolgun, düşük uzama düzgünlüğü ile ring makinesi ayarındadır. Mukavemet kısmen dağıtım işlemi hızına bağlıdır.

İşlem karakteristiği :
1- Göreceli yüksek enerji eğilimi
2- Konik sarmada suyun kullanılması faktörü
3- Yapıştırıcı elyaf veya madde yıkanmalıdır, yıkanmadığında ürün kullanılmaz bir hal alır
4- İşlemin kendine has özellikleri çok iyi bilinmelidir. 10

Özellikler :
Eğirme pozisyonları : 8 ünite
Dağıtım hızı : 500-600 m/min
Hammadde : Pamuk ve sentetik lifler (80mm’ye kadar)
Çalışma sınırı : Ne6-40, 10-15 tex,’ten 125dtex’e kadar,
Besleme sınırı : Cer şeridi
İplik tipi : Yapışkan iplik
İplik karakteri : Düz, yüksek eğrilebilme gücü, iyi homojenlik
Kullanım alanı : Havlu, kaplama
Avantaj : Buruşmama özelliği
Yönteme ait özellikler : Su ve gaz ihtiyacı 10.
6.1.3.BOBTEX İşlemi
Bobtex ipliği 3 ayrı kompenentten oluşur (Şekil 17). Çekirdekte sonsuz bir filament yer alır. Bunun üstünde 2.5-6.5cm uzunluğundaki liflerin tutunduğu bir polimer tabakası bulunur.
Çeşitli iplik kompenentlerinin yüzde miktarları değiştirilebilir. Böylece hammadde maliyetinde düşme sağlanabilir. İplik inceldikçe kullanılırlığı azalmaktadır. Bunun nedeni iplik mukavemetinin sırf çekirdekteki filamente bağlı olmasıdır. 30tex’ten (Nm 33, Ne 20) ince iplikler bu yöntemle üretilmez.
İki kafalı makinenin iplik sevk hızı 650 m/min olup kullanım alanı; bukleli halı, ev tekstili, endüstriyel ipliklerdir.
Cihazda 2 eğirme pozisyonu vardır ve çeşitli katlı iplik ürünü verir. Oluşturduğu materyal ise :
-%10-60 arası mono ya da multi filamentten oluşan ipliğin göbeği
-%20-50 arası iç tabaka polimeri
-%30-60 arası iç sıklığı arttıran ştapel elyaf iç kısmın üzerinde yataklanır 11.
Özellikler :
Eğirme pozisyonları (her makine başına) : 2 ünite
Sevk hızı : Yaklaşık 600 m/min
Ham materyal :Filament/ polimer elyaf
Çalışma sınırı :Ne2-20, 30-300ktex
Besleme tipi : Tarak makinesi şeridi
İplik çeşitleri : 3 kompenentli iplik
İplik karakterleri : Yüksek muhafaza gücü, düzgünlük
Kullanım alanları :Çoraplar, halı, endüstriyel kumaşlar
Avantajları : Kaliteli ürünler, bobin ağırlığı (50kg)
Özel durumlar :Enerji ve su tüketimi yüksek 11.

6.1.3.1. Bobtex Eğirme Prensibi
Bu sistemde filament extruderden geçerek eriyik haldeki filamentle kaplanır. Bu polimer katılaşmadan ştapel lifler materyalin üzerine kaplanır ve pres edilir. Yalancı büküm ünitesi ile ştapel liflerin iyi bir şekilde yapışması sağlanır. Son olarak üretilen iplik yer seviyesindeki bobinlere sarılır.












Şekil 16 : Bobtex prensip şeması 12.















Şekil 17 : Bobtex iplik görünümü 12
7 - SARMALI İPLİK EĞİRME SİSTEMİ
7.1 - Giriş
Sarmalı iplik eğirme sistemi, iplik üretimi için kullanılan yeni metotlardan biridir (Şekil 18). Prensip olarak paralel iplikler, önceden bilezikli sistemle veya rotor - eğirme sistemi ile üretilen ipliklerin kullanıldığı üründe kullanılabilirler.
Sarmalı eğirme metodunda elyaf bükülmek suretiyle bir iplik haline getirilmekte ve elyafın etrafına ince bir filament sarmak suretiyle de iplik oluşturulmaktadır. Filament bükülmüş kısa liflerin etrafında bir helezon olarak sarılır ve onların üzerinde bir baskı oluşturarak bireysel lifler arasında gerekli sürtünmeyi meydana getirir. İplik olgusunda bükülmemiş, paralel liflerin bulunmasından dolayı sarmalı ipliğe aynı zamanda “paralel iplik” veya kısaca PL - iplik de denilmektedir.
Sarmalı iplik eğirme sistemi, bilezikli iplik eğirme sisteminin basitliği ve esnekliğini ve OE - rotor sisteminin yüksek hızlı üretimini kombine eden bir sistem olmaktadır. Sarmalı eğirme sisteminde iplik üretimi üç ayrı kademeyle yapılmaktadır, bunlar:
1-EĞİRME: Elyafın ipliğin ekseninde paralel, ölçülü ve devamlı bir şekilde toplanmasıdır. Eğirme için konvansiyonel üç silindirli çift bandlı çekme sistemi kullanılmaktadır.
2-BÜKME: Elyafa sürtünme kabiliyeti vermek ve elyaf demetini birarada tutmak için büküm verilmesidir. Bükme için oyuk iğ teknolojisi kullanılmaktadır.
3-SARMA: Elyafa sürtünme kabiliyeti vermek ve elyaf demetini birarada tutmak için büküm verilmesidir. Bükme için oyuk iğ teknolojisi kullanılmaktadır [14].

7.2 - İplik Eğirme Sistemine Bakış
Sararak iplik eğirme işleminde 3 ayrı üretim kademesi bulunmaktadır. Bunlar eğirme, bükme ve sarma olarak sıralanmaktadır. Eğirme uzun yıllardır yarı kamgarn iplik üretiminde kullanılmakta olan standart SKF 1601 çekme sistemiyle yapılmaktadır. Bu üç silindirli çift bandlı bir sistem olup 50 -220 mm stapel uzunluğunda elyaf için kullanılır. Değişik stapel uzunluğundaki lifler kullanıldığında alt silindir aralıklarının değiştirilmesine gerek yoktur. Malzemelerin değişik sürtünme özellikleri, farklı ştapel uzunluklarına göre çekimler ayarlanabilmektedir [14].
Sarma işlemi, ESP tipi Fantezi Eğirme Büküm makinalarında yıllardır kullanılan, denenmiş Saurer - Allma tipi oyuk iğlerin kullanılması ile yapılmaktadır. Bu işlem şöyle olmaktadır: Öz malzeme bir cer şeridi olarak konvansiyonel çekim sistemine beslenmektedir. Eğrilen elyaf ön silindirlerden çıkarak oyuk iğ sistemine girmektedir. Günümüzde bu iğe kesiksiz filament ipliği verilerek öz lifle bu iplik tarafından sarılmaktadır. İğde 300 - 600 g. filament bağlayıcı iplik sarılı olan bağlama ipliği masurası bulunmaktadır.
İğ ve masura kendi eksenleri etrafında dönerler, buda delikten geçen elyaf demetinin elyaf ile iğ demeti arasındaki hafif sürtünme dolayısıyla dönmesini sağlamaktadır. Bu duruma bir elyaf demetinin iki tutucu arasında dönmesi olarak da bakılabilir. Tutuculardan biri çekim sisteminin ön silindiri (oyuk iğin girişi) olup, diğeri de oyuk iğin çıkışından sonraki çıkış silindiri olmaktadır. Bu düzenin net sonucu yalancı büküm olarak isimlendirilmektedir.
Elyaf demetinde oyuk iğden çıkışta büküm ünitesi bulunmaktadır. Elyaf demetine büküm başlangıçta, eğirme sonunda ön silindir ile oyuk iğ arasında verilir. Bu yalancı bükümdür ve iplik ile iğin iç yüzeyi arasındaki sürtünme sayesinde verilmektedir. Verilen bu ilk büküm oyuk iğ ile çıkış silindiri arasında sökülmektedir [12].
Eğer başka bir şey ilave edilmemiş olsaydı, çekilen elyaf demetinde sadece demet ekseni yönünde düzgün çekilmiş azami hacimli fakat hiç mukavemeti olmayan bir iplik oluşurdu. Elyaf demetini bir arada tutmak ve eğilmiş sarma bir iplik üretmek için bir bağlayıcıya gerek bulunmaktadır [14].
Elyaf demeti dönmekte olan bağlayıcı iplik masurasının deliğinden bağlayıcı ipliği çeker. Bağlayıcı ipliğin, elyaf demetinin ilk bükülmesi sırasında rolü yoktur ve ancak demetin bükümü sökülürken onunla birleşir. Böylece bağlayıcı iplik, elyaf demetinin etrafına büküm sökülürken sarılmaktadır. Tamamlanan sarma iplik, buradan sonra çıkış silindirince çekilip bir satış veya boyama bobinine yarık silindir tarafından sarılır. Lif malzemesinin gerginliği ile sarılmış iplik gerginliği arasındaki ilişki iplik özelliklerini önemli derecede etkiler. Mesela, saran iplik çok gergin ise iplik dalgalı bir yapı gösterir. Saran iplik çok gevşek ise öz lifleri düzgün şekilde tutamaz [14].


























Şekil 18 : Düz Sarmalı Eğirme İpliklerin Üretimi İçin Sarmalı Eğirme Düzeni 14.

7.3 - Sarma Metodu (SN) Sisteminin Özellikleri
Diğer işlemleri tamamen kontinü olan bu sistemin, kontinü olmayan tek tarafı bağlayıcı ipliktir. Mevcut bağlayıcı iplik miktarı tüketilince iplik oluşturma işleminin durdurulması gerekmektedir [13].
SN sisteminde yaklaşık 300 g veya 600 g. ağırlığında iplik içeren 22 - 1330 dtex iplik numarasında filament naylon, poliester veya benzeri veya benzeri bir iplik masurası kullanılmaktadır [13].
Bağlayıcı iplik masuraları SN ekipmanın dahil olan bir otomatik masura sarma makinesi ile sarılır. 4 iğli masura sarma makinesi gerekli masura dizaynını işleyecek hızda S veya Z büküm yapabilecek şekilde üretilmektedir [13].
Makinenin magazini 32 adet boş masura ile doldurup bağlayıcı iplikte beslenince masura sarma makinesi 650 m / min hızla 4 masurayı birlikte sarar, dolu masuraları otomatik olarak çıkarıp bir kutuya dizer ve sarma işlemini tekrar başlatır. Boş masura verme ve iplik beslemesi sarma işlemini durdurmadan yapılabilmektedir [13].

7.4 - Sarma İpliğin Özellikleri
Bir elyaf demetine gerçek büküm vermedeki amaç, ipliğe kumaş üretimine elverişli derecede mukavemet vermektedir. Bir kere kumaşa girince iplik hacmine ters düştüğü ve dolayısıyla kumaşın kaplama özelliğine zararlı olduğu için artık iplikteki büküm işlemeyebilir.
Kumaşın mukavemeti ve eskimeye dayanıklılığı standard kumaş konstrüksiyonlarında elyafın birbirine girmesi ile sağlanabilir. Paralel sarma iplikte, standard ipliktekinden daha fazla elyafın birbirine girmesi sağlanabilmektedir [14].

7.5 - Sarmalı Eğirmenin Genel Prodüktivite ve Ekonomiklik Durumu
Sarmalı eğirme işleminin başlıca avantajı şudur: elyafa kavuşma ve ipliğe mukavemet vermek için, toplam iplik kütlesinin yalnız bir kısmını, yani filament komponentini döndürmeye gerek vardır. Çok hassas biçimde üretilmiş dengeli oyuk iğlerin ve filamentin sarılı olduğu masuraların kullanılması çok yüksek iğ hızlarının (350.000 r / min’e kadar) elde edilmesini sağlamaktadır. Deneyler, iplikte metre başına gerekli sargı adedinin yaklaşık olarak aynı numarada, geleneksel iplikte normal olarak bulunması gereken büküm adedine eşit olduğunu göstermiştir. Bunun sonucunda yüksek çıkış hızları elde edilmesi mümkün olmaktadır [14].
Daha kaba ipliklerde uzunluk birimi başına daha az sargıya gerek olduğundan, bu numaralarda yüksek çıkış hızları ve dolayısıyla yüksek üretimler ve daha fazla maliyet tasarrufu yapmak mümkün olmaktadır.
Tablo 4’de görüldüğü gibi, geleneksel kamgarn ipliği üretimine kıyasla sarmalı sistemde, iki buharlama işlemi ile pahalıya mal olan fitil üretimi ve çift büküm işlemleri ortadan kalkmaktadır. İki katlı ipliklerin yerine kullanıldığı zaman, makine üreticileri Nm 20/1 nin ekonomik avantajlar sağladığını iddia etmektedirler. Ancak, ticari bakımdan, çorap iplikleri için Nm 14 / 1 üretilen en ince iplik olarak görülmekte ve bu numaranın, sarmalı eğirme makinelerinin iyi bir karlılıkla kolayca çalıştırabileceği en ince numara sınırı olması muhtemeldir [14].
Tablo : 4 Bilezikli ve Sarmalı Eğirmede kullanılan işlemlerin karşılaştırılması 13.
Bilezikli Sistem Sarmalı Sistem
1- Şerit 1- Şerit
2- Fitil 2- Sarmalı eğirme
3- Tek kat eğirme 3- Sarma ve temizleme
4- Buharlama
5- Tek kat sarma ve temizleme
6- çift büküm
7- Buharlama

7.6 - Sarma İplik Eğirme Sisteminin Avantaj ve Dezavantajları
Sarma (sargılı) iplik eğirme sisteminin avantaj ve dezavantajları şöyle özetlenebilir:
Sargılı eğirmede toplam iplik kütlesinin yalnız filament kamponenti döndürülmektedir. Dengeli oyuk iğlerinin (Şekil 19) ve filament sarılan masuraların kullanılması çok yüksek iğ hızları ile çalışmasını sağlar. Bilezikli eğirme sistemi ile karşılaştırıldığında bu husus iplik kalınlaştıkça daha da artan prodüktivite avantajı sağlamaktadır. Sargılı eğirme sistemi hemen hemen bükümü olmayan örülme veya dokumaya elverişli iplikleri tek bir eğirme işlemi ile üretmektedir [14].
Sargılı eğirme sistem ile üretilen tek katlı iplikler genellikle, iki katlı ipliklerin yerini almak üzere üretilmektedir. Sargılı eğirme sistemi ile üretilen yünlü iplikler geleneksel sistemle eğrilmiş olan ipliklerden daha yüksek düzgünlüğe sahip olurlar [12].
Bunun nedeni yüksek çekimli eğirmede elyaf kontrolünün daha düşük olması ve geleneksel iki kat katlamada bulunan bağımsız katlama imkanının bu sistemde bulunmasıdır [14].



















Şekil 19 : Oyuk İğ Düzeni 13.

7.7 - Kullanım alanları
Sarma ipliklerin kullanım alanları;
- Kadife ve “Saxony” halılar,
- Döşemelik kadifeler,
- Her tip dokunmuş kumaş,
- Örmeler,
- Havlular,
- Battaniyeler,
- Dekoratif kumaşlar,
- Yuvarlak ve çözgü örme ürünler ve
- Dokuma halı tabanı kumaşlarıdır.



Halı Sektörü :
Halı sektöründe, kadife ve kadife taklidi halılar için PL - ipliklerinin kullanılması özellikle avantajlıdır, çünkü PL - ipliğinin bükülmemiş olan kısa elyafının havda bulunuşu bu ürün için çok etkili olmaktadır.
PL - ipliklerinde daha kaba elyaf kullanılabildiğinden kesitlerinde bilezikli eğirme sistemi ile üretilen aynı numaradaki iplikten daha az elyaf bulunmaktadır 13.
Döşemelik Kadifeler :
Kadifelerde PL - ipliklerindeki kesik elyafın paralel oryantasyonu kumaşın havında istenen görüntünün elde edilmesine özellikle imkan sağlamaktadır.
PL iplikleri kadife ürünlere düzgün dengeli bir görünüm vermekte ve kumaşın tutumu ile de özellikle hoş bir görünüm kazanmaktadır 13.
Örmeler :
PL - iplikleri ile üretilen, çözgü ve atkı örme ürünlerin güzel bir ilmek görünüşü olup, yumuşak tutumları ile tanınırlar. Düz örmede, istenen ilmek görünüşü ve kullanışlılık özellikleri için eskiden katlı iplik kullanılması adet olmuştur. Şimdi ise geniş bir ürün grubunda PL - iplikleri kullanılmakta ve bunlar ancak yarı incelikte eğrilmeye lüzum gösterip katlanmaya lüzum göstermezler 13.
Battaniyeler :
Akrilik kesik elyaftan üretilen battaniyelerin üretiminde hemen hemen her yerde PL-iplikleri kullanılmaktadır. Battaniyeler artık yalnız dokunarak değil, aynı zamanda çözgü örme metodu, tafting metodu ile üretilmektedirler. Filamentler tüylendirme sırasında sorun çıkarmamaktadır. Gerekli tüylendirme pasajları geleneksel katlı iplik kullanıldığı zamankinden daha az olmaktadır 13.
Dekoratif ürünler ve tekstil duvar kağıtları :
Çok değişik elyaf numaraları ve uzunlukları içeren ve ayrıca ayrı boya çekme haslıkları olan karışımları kullanmak suretiyle istenilen PL - ipliklerini üretmek mümkündür. Özel sarma filamentleri kullanmak suretiyle ürünlere bir miktar parlaklık verilebilir. Beslenen şerite gelişigüzel ilave edilen renkli topraklar aracılığı ile değişik eğrilmiş hissi veren görüntülerde elde edilebilmektedir. Bu görüntüler PL - ipliklerinde bükülmemiş olarak kalırlar ve dekoratif kumaşa veya tekstil duvar kağıdına, belirgin uzunlamasına bir görüntü vermektedir 13.
Yuvarlak örmeler :
Yuvarlak örme jarse kumaşları üretildiğinde PL-ipliklerinin hemen hemen hiç toz çıkarmadan işlenmekte olmaları çok beğenilen bir özelliği olmaktadır. Bundan dolayı da yuvarlak örme makinalarının randımanı fevkalade olumlu şekilde etkilenmektedir.
Bitmiş üründe görülen yumuşak tutum ve hoş görünüm önemli avantajlar olarak kabul olunmaktadır. Boyama işleminden her iki özellik yüksek derecede ortaya çıkmakta, çünkü boyama işlemi sonunda bitmiş üründeki PL-iplikleri tam potansiyeline erişmiş olmaktadır13.

Halı taban kumaşları :
Avrupa halı sektöründe dokunmuş halı taban kumaşlarının, evvelce kullanılmakta olan lateks köpüğü tabanlarının yerine hızla geçmekte olduğu görülmektedir. Döşendikleri zaman gerilmekte olan halılar için halı tabanı kullanılması tercih olunmaktadır. Bu amaç için evvelce kullanılan geleneksel jüt ipliklerinin yerine Polipropilen PL-iplikleri kullanılabilmektedir 13.
















8 - CORE SPUN İPLİK EĞİRME SİSTEMİ
Core Spun, liflerin bükülmesi için değişik ve dikkate değer yeni bir metottur.
1972 yılında R. Andivert ştapel elyaf ile flamentleri geleneksel ring eğirme sistemlerinde birleştiren bir metot geliştirdi. Bu şekilde elde edilen iplikler, çekirdek olarak ştapel elyafı, dış kaplama olarakta flamentleri ihtiva ederek Core Spun olarak bilinmektedir.
Filamentin ştapel lif demeti etrafına sarılması, iplik eğirme sisteminin çekim mekanizmasının ön silindirlerine filamentin direk beslenmesi ile mümkün olmaktadır. Filamentin iç gerilimi düşük olduğunda ve elyaf demetine yakınlığı sağlandığında ring birimi sayesinde çıkan ipliğin dönüşü filamentin ştapel elyaf demetine sarılmasını sağlamaktadır19.















Şekil 20 : Core Spun Sarılmış teşekkülü 20.

8.1 - Hollow Spindle (Boş İğ )
1979 da J. Clinton Caban boş iğ (Hollow Spindle) kullanarak kamgarn iplikler için yeni bir iplik eğirme prosesi geliştirmiştir. Bu proseste bilezik ve taşıyıcı birime gerek kalmamıştır.
Öncelikle ring eğirme sistemini Hollow Spindle’a ayarlamak ve bu metodun pamuk ştapeline uygulama imkanı geliştirilmeye, sonra da eğrilebilirliği geliştirme konularını ve kumaş karakteristikleri üzerindeki etkilerini içeren çalışmalar yapılmıştır.
Hollow Spindle sistemine ( Şekil 21-22) ilk olarak çekimli ştapel demeti girmektedir. Silindirik filament ipliği Hollow Spindle üzerine yerleşerek onunla beraber dönmeye başlamaktadır. Filamentin Hollow Spindle iğine tepeden girmesi sağlanmaktadır ve alt kısmından elyaf bandı ile birlikte çıkar. Hollow Spindle döndükçe flament Hollow Spindle’ın ekseni üzerine yerleştirilen ştapel elyaf bandının etrafına sarılmaktadır. Böylece Core Spun ipliği elde edilmektedir. Elde edilen iplik, sarım ünitesinde bobin haline gelmektedir 20.




















Şekil 21 : Core Spun iplik üretimi 20.






























Şekil 22 : Core Spun eğirme prensibi 20.

8.1.1 - Hollow Spindle Üretim Avantaj ve Dezavantajları
8.1.1.1 - Dezavantajları
Filament ipliğin büküm sayısını artırdıkça yükselen enerji tüketimi ve küçük filament iplik bobini kullanma zorunluluğu sistemin ekonomik dezavantajı olmaktadır.
8.1.1.2 - Avantajları
Hollow Spindle hızı konvansiyanel iğ hızlarına göre daha fazla olmaktadır.
-Bu sistemde sağlamlık, düzgünlük, tüy gibi iplik özelliklerinde önemli ölçüde kaliteyi düzeltme olanağı olabilmektedir.
- Tabii ve sentetik elyafın harmanlanmasında basit bir metodu önermektedir. Uygun filament denyesi ve büküm seçilmek suretiyle harman oranı kontrol edilebilmektedir.
- Bu ipliklerde üretilen kumaşların mukavemeti ve sürtünmeye karşı dirençleri fazladır19.



















9. RİNG CAN İPLİK EĞİRME SİSTEMİ
Ring can sistemi geleneksel ring sistemine alternatif olarak suessen firması tarafından geliştirilmiştir. Bu sistemdeki makineler kovaların konulduğu yere göre iki çeşittir:
1-Single floor : Kovalar makinenin yan tarafındadır. Bu tip bir makine fazla yer kaplar (Şekil 23)
2-Double floor : Kovalar makinenin üst kısmındadır (Şekil 24)

9.1. Çekim Sistemi
Lif çekiminin düzgün olması için, lif yüzeyleri pürüzsüz olmalıdır. Bunun sonucunda daha az çekimle daha düzenli iplik yapısı elde edilir. Burada elastik lifler kullanılması ile optimum çekim sağlanır.
Eğer ön çekim bölgesinin genişliği lif boyuna uygun değilse yüzen lif oranı da artar
Orantılı yüksek çekimlerde, yüksek hızla çekim sistemi vardır. Lifler paralel değildir fakat dar açılar oluştururlar. Apron çekim elemanı eğer materyal beslenirken çok kapalı olursa liflerin çok gergin olmasına yol açar. Bunun sonucunda hatalı iplik oluşur. Bununla beraber, yüzen liflerin kontrolü açısından apron kullanımına gerek duyulur.
Fitil bükümü çekim sisteminin kapasitesini azaltır. Çekim sisteminin görevi fitil bükümünü gidermek ve çekim yapmaktır. Eğer bükümsüz besleme materyali kullanılırsa toplam çekim artmaktadır.
Bükümsüz , kaba fitil kullanımı ile eğirme ve çekim sistemi arasındaki yalancı büküm önlenmektedir.
3 silindirli çekim sisteminde kaba lifler kullanılmazsa max 200 çekim mümkündür. Eğer daha yüksek çekim uygulanırsa ilave bir çekim alanı ve yoğunlaştırıcı alan gerekir. Bu da 5 silindirli çekim sisteminde mümkündür. Eğer yoğunlaştırıcı alanda ilavesiz 4 silindirli çekim sistemi olursa istenen özelliklerde bir iplik yapısı elde edilmesi güçleşir. 3 silindirli çekim sistemi kullanımda daha kolay bakım imkanı sağlar. 5 silindirli çekim sistemini yerleştirmek daha zordur. Eğer fitil mukavemeti önemli değilse ve bükümsüz fitil kullanılabilirse 3 silindirli sistem yeterlidir.
En iyi iplik kalitesi için gerekli fitil çekimi makine ayarını değiştirerek sağlanabilir. Ring iplik eğirme makinesinde bükümün verildiği kısımdaki gerginlik iyi ayarlanmazsa üretimin kalitesini olumsuz yönde etkileyen yalancı çekim meydana gelmektedir. Ring can de ise taranmış çekimli fitil kullanıldığı için çekim dağılımı en iyi şekilde ayarlanabilir. Ama Ring can de özellikle silindir çevresinde yüzen lifler yüzünden düzgünsüz bir çekim olur. Fitil kullanımı ile bu daha da artabilir. Büküm kazandırılmış fitile çekim vermek, çekim şeridinden daha zordur.
İlk çekim bölgesindeki lif akışı sürekli enine şekildedir. Eğer 8 çekim şeridi kullanılırsa silindir yüzeyinde yüzen lifler %87.5 e indirilir. Çekim şeridinin sadece dışındaki lifler yüzerler.
Çekim sisteminde verilen çekim düzgünsüzlüğü iyileştirici oranda yükseltilmiştir.
Sonuç olarak ön çekim bölgesinde liflerin kopça hareketi çok fazla yavaş olmayabilir. Eğer statik sürtünme diğerlerinin kırılmasının üstesinden gelmediyse bu çekim kalitesini etkiler.
Buradan görülüyor ki gerekli iplik büküm sayısını kısmen çekim tezgahında ve kısmen ring eğirme tezgahında üretmek için direkt eğirmeye başvurulabilir 21.

9.2.Taranmış Banttan Elde Edilen İplikler
Ring eğirme sistemi daima geniş alanlarda kullanılmaktadır. Ring eğirme sisteminin kalite standardı yeni eğirme teknolojileri ile mukayese edilemez.
Ring can eğirme sisteminin en belirgin özelliği geleneksel ring eğirme sisteminden daha fazla kovaya ihtiyaç duyar. Elde edilen iplikler oldukça kalitelidir 21.
























Şekil 23: Single floor 21.

















Şekil 24: Double floor 21.

10 - Fantezi İplikler
19. asrın sonlarında Avrupalı sanatkarlar tarafından başlatılan fantezi iplik üretimi, görselliği ön plana alan kumaşlar elde etmek için sentetik liflerin kullanımıyla günümüze kadar geliştirilmiştir.
Teknolojik gelişmelere açık olması ve artan rekabet ortamının getirdiği yenilik arayışı fantezi iplik sektörünün atılım yapmasındaki faktörlerdendir.
Tekstil sektöründeki yatırımlar son zamanlarda fantezi iplik örneğinde olduğu gibi farklı üretim kalemleriyle çeşitlenmeye başlamıştır. Dış ve iç pazarlardan gelen talepler doğrultusunda yatırımlar fantezi iplik, döşemelik, ev tekstili gömleklik kumaş gibi alt sektörlerde uzmanlaşarak sürmektedir.
İhracata yönelik olarak başlayan fantezi iplik üretimi Türkiye’nin modaya dönük katma değer yüksek ürünlerin üretim ve ihracattaki gösterdiği gelişmeyle birlikte artmış bulunuyor. Dış Pazar kaynaklı bu ivmenin yanısıra iç pazardaki tüketimdeki kalite anlayışındaki gelişme de fantezi ipliğin ikinci güçlerindendir. Fantezi iplik endüstrisine hakim olan firmalar kendi aralarındaki rekabetle birlikte pazara yeni firma girişlerini özendirmemek için ortaya çıkmamayı tercih ediyorlar 15.

10.1 - Fantezi İplik Nedir?
İpliğin şeklinde, renginde parlaklığında, hammadde v.b. karakteristik özellikler gösteren çeşitli numaralardaki ipliklerde; iplik karakterlerinin oluşturulmasıyla, düzgünlük ölçüleriyle farklı boylarda birbirleriyle katlanıp uygun makinelerde renk büküm efekleriyle farklı görünüşlere sahip olan ipliklerdir. Kısaca, konstrüksiyonunda isteyerek düzgünsüzlükler oluşturmak suretiyle normal tek kat veya katlı ipliklerden oluşan, değişik bir yapı verilmiş ipliklerdir.
İlk olarak fantezi iplik Chalel firması tarafından üretilmiştir.
Fantezi iplik elde etmede ring iplikçilik sistemi en çok bilinen ve kullanılan bir sistemdir. Bu sistemde büküm, boyama efektleri ve elle yapılan karışım efektleri sağlanmıştır15.



10.2 - Fantezi İpliğin Kullanım Alanları
İlk olarak fantezi iplikler bay / bayan dış giyiminde kullanılmak üzere yünlü dokuma fabrikalarında atkı ipliği olarak yer alıyordu. Günümüzde ise en çok moda eğilimlerine göre özellikle dış giyimde moda desinatörler dokuma ve örgü kumaşlarda fantezi ipliği bir moda elementi olarak kullanılmaktadır. Ceket, pantolon, etek, bluz, elbise gibi ürünlerin kumaşlarında, örgüden elde edilmiş elbise, bluz, örgü şal v.b. bay / bayan dış giyimlerinde kullanılmakla birlikte gün geçtikçe kullanılan alanlar genişlemektedir. Ev tekstilinde de kullanılan fantezi iplikler bu alanda yoğun olarak döşemelik kumaşlar, perdeler masa örtüleri ve halılarda dokunmaktadır. Kumaş elde etme yöntemi olarak fantezi ipliğin en fazla kullanıldığı üretim metodu triko denilen düz örme ve dokumadır.
Fantezi iplik çeşitlerine giren kaplama iplik (elastik) ile çeşitli dokuma kumaşları yanısıra, bu ipliklerden bayan fantezi iç çamaşırı ve külotlu çorap üretilmektedir. Lycra başta olmak üzere kaplama elastan iplikler dokuma ve yuvarlak örme ağırlıklıdır 15.

10.3 - Fantezi İpliklerin Kumaşa Sağladığı Özellikler
Poliester, viskon ve nylon gibi hammaddelerden oluşmuş iplikleri büküm, eğirme veya kaplama işlemlerinden geçirerek oluşturulan fantezi iplikler dokunacak veya örülecek kumaşa ilave tekstürize ve dizayn, alışılmışın dışında görünüş verir. Kumaşa çeşitlilik ve özel bir görünüm kalitesi verir. Kumaşa getirdiği diğer özellikler arasında karışıklık ve pürüzlü tuşe, kırıklık özelliği de yer almaktadır [15.
Dezavantajlar arasında; dayanımı değişik kısımlardan farklıdır. Kalınlığı her tarafta aynı değildir, giyim performansında istikrar yoktur, aşınmaya karşı direnci azdır, kolay aşınır, boncuklanmaya ve kaçmaya elverişlidir 15.

10.4 - Fantezi İplik Üretim Makineleri
Fantezi iplik üretmek için genellikle kullanılan makine tipi büküm makinesidir. Bu makinenin yanı sıra fantezi bükümde piyasanın farklı arzularını karşılamak için çok çeşitli makineler vardır. Fantezi iplik endüstrisinde kullanılan makineler arasında kulanım alanları itibariyle Saurer Allma, Lezzent ve Gemmil & Dunsmore fantezi büküm makineleri başı çeken makinelerdir. Ayrıca Hamel firmasının Lycra ile kaplama işlemi yapan Elasto Twister modeli Türkiye Pazarında büyük bir çıkış yapmıştır. Fantezi iplik yapımında sektöre hakim olan firmaların yanısıra hava ile puntalama işlemi ile FADIS, baskılı iplik işlevi için kullanılan SWA, şenil ipliği üretimi için yeni geliştirilen şenıl büküm makinesi ve ipliğe nope verme işlevinde Caipo ile Bruno Amsler makineleri tekstil firmaları büküm tesislerinde yerini almaktadır.
Fantezi iplik üretimi, büküm sisteminin yanısıra ring iplik ve kaplama makinelerinde kullanılan ekipmanlarlada yapılabilmektedir. Ring iplik ve Open-end iplik makinelerinde elastan ipliklerle pamuk ipliğinin eğrilmesi için Pinter Payas ve Bruno Amsler ekipmanları kullanılmaktadır. Bazı derin üreticileri Open -end iplik makinelerinde bu tip ekipmanlarla pamuk kaplı elastan iplik üretmektedirler 15.

10.5 - Fantezi İpliklerde Kullanılan Lifler:
Fantezi iplikler daha çok sentetik lifler ve karışımlardan üretilmiş ipliklere verilen bükümle meydana gelir. Akrilik, polyester, poliamid, elastan v.b. liflerden oluşan sentetik lifler ile bu liflerin yün, ipek veya pamukla oluşturulmuş karışımlar bükümde kullanılan lif çeşitleridir.
Düz örgü ürünlerde lycra’lı akrilik/yün ve yün/nylon, döşemelik kumaşlarda ise viskon ve nylon önde gelen lif gruplarıdır [15.

10.6 - Fantezi İplik Çeşitleri
Fantezi iplikle renk efektli fantezi iplikler ve yapısal efektli fantezi iplikler olarak sınıflandırılabilir.

10.6.1 - Renk Efektli Fantezi İplikler
- Melanj İplik :
Farklı renklerde liflerin karıştırılması ile oluşan renkli ipliğe melanj iplik denir. Karıştırma işlemi ya harman bölümünde ya da eğirme sırasında olur.
- Vigoruex (vigure) İplik :
Liflerin şerit halinde boyanması ve farklı renklere sahip şeritlerin iplik makinesine beslenmesi sonucu elde edilen ipliklere vigure iplik denir.


- Muline İplik :
Farklı renkte ipliklerin birbirine bükülmesiyle oluşan renk efektli ipliğe muline iplik denir.
- Marl İplik :
Farklı renkte veya parlaklıkta iki ayrı fitilden eğirilmiş iki tek kat ipliğin bükülmesi ile elde edilen kamgarn iplik çeşidi tek marl ipliği denir. Tek marl ipliklerinin katlı bükülmesi sonucu çift marl ipliği elde edilir. Değişik renkli veya farklı boyama özellikli iki tek kat kontinü fılamentin katlanması ile de marl efektli filament iplik elde edilir 15.

10.6.2 - Yapısal Efektli Fantezi İplikler :
- Bukle İplik : Üç katlı iplikten oluşur. Küçük sıkı halkalar geniş aralıklarla iplik gövdesinden dışarıya doğru çıkar 15.
- Tüylendirilmiş İplik : Ştapel lifli iplikte yüzeydeki liflerin fırçalanmış yumuşak ve kabarık bir efekt verilmiş halidir 15.
- Şönil İplik : Kadifemsi ve tüylü yüzey kazanılması için çekirdek iplik üzerine katlı lif yerleştirilmiş ipliktir 15.
- Türbişon İplik : Gevşek bükümlü ve çok bükümlü ipliğin bir arada bükülmesinden elde edilir. Değişik numaralı iplikler beraberce bükülürken ince numaralı iplik kalın numaralı ipliğin etrafına sarılır 15.
- Flok İplik : Katlı iplikte düzgün aralıklarla yuvarlak gövde de ana iplik bükümü ile tutulmaktadır 15.
- Buket İplik : Az bükümlü iplik, düzgünsüz olarak ince ve kıvrak iplikle yapılan halkalarla ana ipliğe bağlantılıdır 15.
- Nope İplik : İplik üzerindeki rasgele aralıklarla yuvarlak lif demetleri kumaş üzerine uygulanır. Nope veya yapay lif ile bükülür 15.
- Kabarık İplik : Çok katlı iplikte ipliğin birisi diğeri üzerine sarılırken bazı yerlerde sarım fazla olur ve kabarıklık meydana gelir. Ana iplikte düğüm efekti ortaya çıkar 15.
- Ratin İplik : çekirdek iplik pürüzlü yüzeyli ve bu ipliğe kısa aralıklı küçük halkalı ikinci ipliğin bağlantısı 15.
- Çekirdek İplik : İnce yuvarlak veya oval kabarık şekiller ana ipliğin üzerine periyodik aralıklarla bükülmüş veya kurulmuş şekildedir 15.
- Şantuk İplik : Rastgele mesafelerden ince ve kalın ipliğin farklı bükümlerde yapılmasıdır 15.
- Spiral İplik : İki katlı iplikten bir tanesi az bükümlü yumuşak, diğeri kalın iplik ve kalın iplik ince ipliğin etrafına spiral olarak sarılır 15.
- Splask İplik : Düzgün ana iplik üzerine düzenli aralıklarla büyütülmüş veya kabartılmış ipliğin sarılmasıdır. Bu büküm sayesinde olur 15.
- İnce ve Kalın İplik : Uzun periyotlu ince ve kalın kısımlardan meydane gelen ipliklerdir 15.
- Kaplama İplik : Elastan iplik, çekirdek olarak ortada kalıp diğer herhangi bir liften üretilmiş iplik elastan ipliğin üzerine sarılır, ipliğin elastikiyeti ilave kaplama ipliğin uzaması ile savlıdır. Özellikle dokumacılıkta önemli olan elastikiyet ipliğin kaplama anında uzamasını sağlar 15.
- Makarna İplik : Temel iplik üzerine şerit beslenerek oluşturulmuş dalgalı görünüme sahip ipliktir 15.
- Sakallı Fantezi İplik : Elyaf uçlar dışarıya çıkmış şekilde tüylü bir yapıya sahip olan fantezi ipliktir 15.
- Zincirli Bükümlü Fantezi İplik : İki farklı renkte bükülü ipliklerin birlikte katlanarak bükülmesi ile oluşturulmuş fantezi ipliktir 15.














11 - DOKSANLI YILLARIN İPLİKÇİLİK SİSTEMLERİNDEN
BEKLENTİLERİ NELERDİR?
Bu beklentileri 1990 yılı itibarıyla ele alındığında şunları söylenebilir:
İplikçilik işinde başarılı olabilmek için, iplikçilik sistemlerinin aşağıda belirtilmiş olan iki önemli isteğe yanıt verebilmeleri gerekmektedir.
- Ekonomiklik
- Otomasyon
Ekonomiklik yönünden bakıldığında, yeni iplik sistemlerinin ring iplikçiliğine göre, çok yüksek üretim hızları ve bobin-iplik-fitil üçlüsünü tek bir makinede birleştirebilmeleri nedeni ile daha uygun görüntü verdikleri söylenebilir.
Bununla beraber ring iplikçiliğinde, gelişmelerin üzerine gidildikçe, örneğin yüksek hızlara uygun iğlerle daha yüksek üretimlere ulaşıldığında ring iplikçiliği iplik üretimi için en ilginç yöntem olma özelliğini dünyanın her yerinde koruyacaktır.
Gelecek yılların başarılı bir iplikhanesinin tam otamasyona gitmiş olması gerekecektir. Otomasyon sadece iş gücüne olan gereksinimi azaltmak yönüyle değil, aynı zamanda iplik kalitesinin yükselmesi ve yüksek kalitenin korunması iplik kalitesinin yükselmesi ve yüksek kalitenin korunması açısından da önem taşımaktadır. Burada üç ana eleman önemlidir.
- Robotik
- Lojistik
- Proses kontrol
Bunlarla esas amaç olan yüksek kalite ve az iş gücü faktörlerine erişilmektedir.


















Şekil 25 : Lif Uzunluğunun İplik Eğirme Limitine Etkisi 16.

İyi bir ekonominin basit gereksinimlerini ve tam otomasyonunu aşağıda belirtilen iplikçilik sistemleriyle karşılaşmak mümkün olabilecektir:
- Ring iplikçilik sistemi
- Hava - jetli iplikçilik sistemi
- Rotor iplikçilik sistemi
- Friksiyon iplikçilik sistemi
Belli miktar ve cinsteki iplik üretimi için, sistem seçiminde bu birbirleriyle rakip olan sistemlerin genel performansı ekonomikliği ile istenen tip ve kalitede iplik talebine yanıt verebilirliği açısından çok iyi düşünülmesi gerekir. Bu noktada;
- İpliğin kalitesi,
- Sistemin esnekliği, düşünülmesi gereken noktalardandır.
İplik sistemleri, iplik kalite kriterleri ve esneklik açısından incelendiğinde ve analizleri yapıldığında şekil 26’da görülen detaylar ortaya çıkmıştır 16.

















Şekil 26 : Değişik İplik Tiplerinde Üretilebilen İplik Numarası Sınırları 16.

11.1 - Çok Şeyler Vaad Eden İplik Sistemlerinin Analizleri
Bu analiz iplik sistemlerinin teknolojik özellikleri ve limitleri göz önüne alınarak bu konudaki açıklamalara ve uygulamadaki değerlere dayanılarak yapılmıştır. Avantaj ve dezavantajların sıralandığı listeden her iplik sisteminden, bu sistemlerin teknolojik olanakları konusunda bir sonuç çıkartmak mümkün olacaktır 16.

11.1.1 - Ring İplikçiliği
Ring iplikçiliğinde eğirmenin başlangıç noktası olan eğirme üçgeninde (ön manşondan çıkış noktası) paralelleşmiş olan lifler, büküm aldıkları sırada oldukça fazla bir gerilimle karşılaşmaktadırlar. Bu teknolojik olarak büküm alma sırasında liflerin çok iyi bir şekilde bir araya gelip birbirlerine tutunmaları bakımından büyük avantaj getirmekte, lifler arasında oluşan yüksek sürtünme kuvvetleri çok iyi iplik kopuşları açısından bakıldığındaysa dezavantaj getiren bir nokta olarak görülmektedir.
Ring iplikçiliğinde çok önemli avantajlardan biri de liflerin eğirme sırasındaki mükemmel uyumudur. Ring ipliğinin eğirme proseslerinin tümünde lifler, yüksek mekanik kuvvetlerin baskısı altında çok iyi bir şekilde kontrol edilmektedir. Çekim bölgelerinde silindir ve apronlar tüm liflerin, boylarına bağlı kalmadan, çekime hazır bir uyum içinde kalmalarını kontrol altında tutmaktadırlar. Bu nedenle lifler uyumu bozacak her hangi bir şekle girememekte ve sonuçta mukavemeti yüksek iplik üretilmiş olmaktadır. Ring iplikçiliğinin en önemli kilit noktası budur.
Orta ve uzun liflerin eğirmelerindeki çekim sistemleri, efektif bir şekilde liflerin çekim bölgesindeki hızlarını kontrol ederler. Bu da çekim bölgesinde kontrollü olarak hızlandırılan lifler belirli şartlar altında son derece üniform iplik üretilmesi olanağını sağlar.
Çekim bölgesine verilen lif paketi içindeki kısa lifler de çekime uğrarlar ancak, bu liflerin hızları efektif olarak kontrol altında tutulamamakta olup üretimdeki lif paketi içinde “yüzen lifler” olarak adlandırılırlar. Bu liflerin çekim bölgesindeki tutma noktaları arasındaki bölgelerdeki hız artışlarına diğer liflerle beraber ayak uyduramamaları iplik düzgünsüzlüğüne ters etki yapar 16.

Sonuç olarak ;
Ring iplikçiliğindeki mükemmel lif kontrolü bu iplikçilik sisteminin bütün lif tipleri için çok geniş bir numara sahasında kullanılabilmesi olanağını vermektedir. Bu nedenle ring iplikçiliği işletme esnekliği bakımından son derece mükemmel olanaklar sunmaktadır. İplik eğirme üçgeni sırasında liflerin yüksek bir gerilim altındaki uyumu ve mükemmel lif kontrolü, ring ipliğine, mukavemet ve düzgünlük açısından büyük avantaj sağlamaktadır. Ancak kısa lif oranındaki artış iplik düzgünsüzlüğünün artmasına neden olur 16.

11.1.2 - Hava Jetli İplikçilik
Hava jetli iplikçilikteki çekim sistemi ring iplikçiliğindeki çekim sistemine çok benzeyen bir görünüştedir. Ancak çekim miktarı ve çekim bölgesindeki liflerin hızı ring iplikçiliğine göre çok daha fazladır. Liflerin kontrolü konusunda ring iplikçiliği için söylenenler aynen bu iplikçilik için de söylenebilir. Yani liflerin uyumları, efektif lif kontrolü orta ve uzun liflerin çekim bölgesi boyunca oluşan hızları, iplik mukavemetine ve düzgünsüzlüğüne olumlu etki ederler.
Ring iplikçiliğinde olduğu gibi hava jetli iplikçilikte de çekim bölgesi kısa liflerin efektif olarak kontrol edilmesinde fazla etkin olmamakta, buna bağlı olarak da liflerin içindeki kısa lif oranının artmasıyla iplik düzgünsüzlüğü bozulmaktadır. Hava jetli iplikçilikte büküm bilindiği gibi hava düzeleriyle verilmektedir. Bu hava düzesinin ipliğe büküm verebilmesi için ring ipliğine göre daha az, sadece 10 cN’luk bir iplik gerginliğine ihtiyacı olmaktadır. Büküm sırasında verilecek olan fazla gerilimse, bu sistemin büküm randımanına ters etki etmektedir. Düşük iplik gerilimiyle çalışmak makinanın çalışma performansı açısından gerekli olmasına karşılık daha önce 2.1. no’lu başlık altında açıklandığı gibi mukavemete ters etki yapmaktadır.
Bükümü oluşturan liflerin boyları oluşan bükümün miktarında değişikliklere neden olmaktadır, yani bükümü oluşturan lifler, çekirdek lifin üzerine boylarının sadece bir kısmı ile sarabilmektedirler, başka bir deyişle kısa lifler, 12,5 mm’den daha kısa olan lifler ipliğin mukavemetinin atışına etki edememektedirler. Lif boylarının yalancı yalancı bükümlü ipliklerin iplik mukavemetine etkisi konusundaki bir analiz sonucunda, lif boyları düştükçe düşen iplik mukavemetiyle bağlantısı olan iplik kesintindeki liflerin toplam mukavemetlerinin iplik mukavemetine oranıyla bağlantılı bir kullanma faktörü vardır.
Penye pamuk ve sentetik lifler için pozitif bir bağıntı olduğu tespit edilmiştir. Karde pamuklar için olan kullanma faktörünün denemelerden elde edilen değeri, teorik değerden daha düşüktür, bu da kısa lif yüzdesinin fazlalığından teorik faktöre olan etkinin tamamen uygulanmamasından kaynaklanmaktadır. Hava jetli ipliklerde lif boyunun önemi Şekil 26’da de gösterilmektedir. Bu şekilde ayrıca deneme değerleri de gösterilmiştir. Hava jetli ipliklerin iplik oluşumunun özelliği olarak, çekirdek ve büküm oluşturan liflerden oluşmuş olması nedeniyle, kısa lifler iplik mukavemetine sadece çok az arttırıcı etki yapabilmektedirler 16.











Şekil 26 : Yalancı Bükümlü İpliklerin Mukavemeti 16.
İplik eğirme üçgeninin boyu, lif mikroneri inceldikçe artmaktadır. Hava jetli iplikçilikte bu üçgenin boyu, düşük iplik gerilimiyle çalışma özelliğinden dolayı oldukça uzundur. İnce iplikler için bu eğirme üçgeninin boyu bazen efektif lif boyu kadar olabilmekte, bu gibi durumlarda da iplik kopuşları olmaktadır. İplik eğirme limitiyle efektif lif boyu arasındaki bağlantıyı denemelerle elde edilen değerler kanıtlamakta ve açıklamaktadır. Burada hava jetli iplikçiliğin uzun eğirme üçgeni özelliği olması bu sistemin iplik yapabilme sınırlarının ring iplik sistemi kadar geniş olmadığını açıklamaktadır 16.

Sonuç olarak;
Hava jetli iplikçilik sistemi orta ve uzun liflerden iplik yapılabilen bir sistem olup, penye pamuk ve sentetik liflerle orta ve ince iplik üretimlerine uygun düşmektedir. Hava jetli iplikçilik sistemi, içinde yüksek oranda kısa lif bulunan karde ipliklerini ve çok ince iplikleri üretmeye uygun olmayıp bu alanlarda kullanılamamaktadır 16.

11.1.3 - Open End İplikçiliği
Rotor iplikçiliğinde yüzen lif sorunu ortadan kalmıştır. Açıcı silindirler bütün lifleri, kısa veya uzun olsun aynı oranda oldukça iyi kontrol ederler. Bu özellikten dolayı kısa lif yüzdesi oldukça fazla olan lif paketlerinden düzgünsüzlüğü tartışılmaz iyilikte, yani oldukça iyi bir iplik üretilebilir. Şekil 27’de aynı oranda kısa lif içeren rotor ipliğiyle ring ipliğinin düzgünsüzlük değerlerini göstermektedir. Burada görüldüğü gibi rotor ipliğinin düzgünsüzlüğü ring ipliğine göre daha iyidir 16.








Şekil 27 : Ortalama Lif Uzunluğunun, Open-End İpliğine Relatif İplik Düzgünsüzlüğüne Etkisi 16.
Rotor ile açıcı silindir arasındaki, besleme borusunun içinde lifler, havayla beraber uçuşarak sevk edilirler. Bu ise liflerin çekim bölgesindeki uyumluluklarını kaybetmelerine neden olur. Bu sorun ucu daraltılmış besleme borusu ve rotorun içine liflerin daha hassas indirilmesiyle giderilmeye çalışmışsa da rotor içindeki liflerin durumu mükemmel olmaktan çok uzaktır. Bu sistemde ayrıcı liflerin boyu uzadıkça, o oranda ipliğin içinde uyum sağlamış lifleri bulabilmek zorlaşmaktadır. Bu nedenlerden dolayı da rotor ipliği, ring ipliğine göre daha düşük mukavemettedir. Mukavemetler arasındaki bu farklılık lif boyları büyüdükçe daha da artmaktadır.
İplik oluşum noktasındaki bu düşük iplik geriliminin iki ters etkisi vardır. İlk olarak, bölüm 2.1’de açıklandığı gibi, iplik mukavemetini daha da düşürür. İkinci olarak büküm veren bükülme kuvveti düşük iplik gerilimi nedeniyle çok düşüktür. Buradan çıkan sonuçtaysa, iplik yapabilme limitine gelindiğinde bu bükülme kuvveti gereken bükülme kuvvetinden daha da azalacaktır. Bu ise, büküm faktörüyle / veya kesitteki lif adedinin kritik değerlerin altına düşmesiyle olmaktadır. (Şekil 28) Başka bir deyişle de iplik oluşum noktasındaki büküm kuvvetinin düşük olması nedeniyle rotor ipliğinin kesitteki lif adedinin (  min 110 ) ring ipliğinden (  min 50 ) daha fazla olması gerekmektedir. Bu nedenle rotor ipliğinin iplik yapabilme sınırları ring ipliğine göre daha kalın iplikler içinde kalmaktadır 16.












Şekil 28 : Minimum Büküm Faktörünün İplik Eğirme Limitine Etkisi 16.
Sonuç olarak;
Yukarıda belirtilen pozitif ve negatif teknolojik görüşlere dayanarak, rotor iplik sistemi lif boyuyla ilgili olarak, oldukça esnek, fakat kısa ve orta uzunlukta liflere daha fazla uyum sağlayan bir iplik eğirme metodu olarak görülmektedir. Rotor iplik sistemiyle buna bağlı olarak daha çok kalın ve orta kalınlıkta iplikler üretilebilmektedir. Ve son olarak iplik mukavemeti yönünden rotor ipliği, göze batacak şekilde ring ipliğine göre daha zayıftır 16.

11.1.4 - Friksiyon İplikçiliği
Bu sistemde de rotor iplikçiliğinde olduğu gibi, açıcı silindirler her türlü lifi aynı şekilde, aynı lif boylarına bağımlı kalmaksızın beslerler. Hatta çok kısa liflerden iplik yapıldığı zamanlarda daha kalitesi kıyaslanabilecek düzgünsüzlükte iyi değerlerde iplik elde edilmektedir.
Besleme borusunun içinde lifler aynen rotor iplikçilik sisteminde olduğu gibi açıcı silindir ve friksiyon silindirleri arasında uyumlarını kaybederler. Ancak friksiyon iplikçiliğinde rotor iplikçilik sistemine oranla liflerin uyumunu arttırabilme olanağı, hızla beslenmekte olan liflerin direkt olarak iplik oluşum belgesine sevk edilmelerinden dolayı daha da azdır ve iplik oluşumu sırasında liflerin uyumluluğundaki bozulmalar daha da artmaktadır. Bundan dolayı friksiyon iplikçiliğinde liflerin uyumluluğu rotor iplik sisteminden çok daha kötü görülmektedir. Rotor ipliğine kıyasla birbirlerine çengellenmiş gibi bağlı olan lifler bu sistemde daha fazladır. Bu doğal olarak iplik mukavemetine ters etki etmekte ve friksiyon ipliğinin mukavemetinin neden rotor ipliğinin mukavemetinden daha düşük olduğunu açıklamaktadır. Uzun liflerle iplik yapıldığındaysa, bu farklılık uzun liflerin uyumunu kaybetme yönündeki eğilimlerinin daha fazla olması nedeniyle daha da artmaktadır.
Daha önce yayımlanan yayınlarda friksiyon ipliğinin iplik geriliminin 5 ila 15 cN arasında düşük olduğu gösterilmektedir. Bölüm 2.1’de örnek verildiği gibi bu kadar düşük gerilimle üretilen ipliğin iplik mukavemetinde düşme olacağı bir gerçektir 16.
















Şekil 29 : İplik Mukavemetinin İplik Numarasına Etkisi 16.

Friksiyon iplik sisteminin iplik formasyonunun komplike olduğu, esas iplik ucunun ^döner lif tamburu” tarafından sarıldığı belirtilmektedir. İnce iplik üretiminde bu lif tamburu içindeki lif miktarı düşmekte, tambur üzerinde lifler tarafından kapanmış noktaların fazlalaşmazsına neden olur. Bu tambur üzerindeki lif adedi çok azalırsa, iplik ucunun, iplik olmamış ancak dönmekte olan liflerle bağlantısının kesilmesine neden olmakta, bundan dolayı iplik kopuşları meydana gelmektedir. Uygulamadaki değerlerden görüldüğü gibi iplik kopuş miktarları, iplik üretimine gidildikçe artma göstermektedir. Bu sorun kesin olarak stabil olmayan iplik prosesinden kaynaklanmaktadır. Çünkü gerçekte ince friksiyon ipliğinin mukavemeti oldukça iyidir. (Şekil 29) Bu nedenle friksiyon ipliği de aynı rotor ipliğinde olduğu gibi kesitte daha fazla life ihtiyaç göstermektedir 16.

Sonuç olarak;
Teknolojik olanaklar ve sınırlamalardan anlaşılan şudur ki, friksiyon iplikçiliği lif uzunluğuna bağlı olarak oldukça esnek bir sistem olup, kısa ve orta uzunluktaki lifler için dana uygun bir sistem görüntüsü vermektedir. Rotor iplikçiliğinde olduğu gibi friksiyon iplikçiliği de kalın ve orta kalınlıktaki iplikler içindir. Friksiyon ipliğinde sorun olan iplik mukavemetidir, bu da friksiyon sistemindeki özelliklerden dolayı rotor ipliğinin mukavemetinin de altındadır 16.

12. -İplik Sistemlerinin Karşılaştırılması ve 1990’lı Yıllara Bakış
Çeşitli iplik eğirme sistemlerinin teknolojik analizinde genel olarak bu sistemlerle üretilen ipliklerin kalitesi ve bu sistemlerin esneklikleri bakımından konuyu toparlayabiliriz.
Yeni iplik sistemlerinin iplik kalitesi bakımından en kritik aşaması doğal olarak iplik mukavemetidir. Şekil6’da çeşitli iplik sistemlerinin kıyaslanmış değerleri görülüyor. Buradan görüldüğü gibi ring ipliği mukavemet olarak hala en iyi durumdadır. Rotor ve friksiyon iplikleri hava jetli sistemin en iyi mukavemet değerini 40 mm boyundaki sentetik liflerle verdiği mukavemete yakın mukavemeti, daha kısa liflerle verebilmektedir. Denemelerdeki sonuçlardan ve Şekil 30’deki değerlerden de görüldüğü gibi ring iplik sisteminin lif kullanımı yönüyle en esnek sistem olduğu ortaya çıkmaktadır.











Şekil 30 : Değişik İplik Tiplerindeki İplik Mukavemetleri 16.

Ayrıca iplik numara alanı bakımından da değişik iplik sistemlerinin kıyaslamasında da ring iplikçilik sistemi olaya hakim görülmektedir.
Bu kalite ve sistemlerin esnekliklerinin kıyaslanmasında değişik iplik yapma sistemlerinin, bir takım olası uygulama alanları ortaya çıkabilir.
Ancak önemle belirtmemiz gerekir ki, yeni iplik sistemleri ring iplik sistemi kadar yaygın değildir. Bununla birlikte yeni sistemlerle ekonomik olarak belli bir kalitede oldukça ekonomik ve geniş kullanım alanları için iplikler üretilebilmektedir. Bu nedenle, 90’lı yıllarda iplikler makinaları pazarında değişik iplik sistemleri yanyana görülecektir.
- Ring İplikçiliği : Yüksek mukavemetli iplikler, ince numaralar ve özel modaya uygun iplikler.
- Hava Jetli İplikçilik : Uzun elyaf için uygun bir sistemdir, bunun için orta ve ince iplik numaralarındaki penye ve karışımlarında kullanılan uygun bir sistemdir. Bu iplikler gömlek ve yatak çarşaflığı için kullanılmaya başlamıştır.
- Rotor İplikçiliği :Orta ve kalın pamuk ipliğinden mamul, denim ve triko örgüler için bu iplikçilik sistemi oldukça ilginç görülmektedir.
- Friksiyon İplikçiliği : Düşük iplik mukavemetine rağmen friksiyon ipliğinin yumuşaklığı bu ipliğin trikoda kullanılabilmesini mümkün kılmaktadır.
Burada görülen şudur ki; 90’lı yıllarda iplik üreticileri kendi gereksinimlerine uygun iplik sistemini seçmekte zorlanmayacaklardır.
- Özel iplikler için ring iplik sistemini
- Çarşaf ve benzeri için hava jetli iplik sistemini
- Demin için rotor iplikçilik sistemini kullanabilecektir.
Diğer bir deyişle doksanlı yılların iplik üreticileri ipliklerini, iplik pazarının istekleri doğrultusunda yapabilme olanağına şu anda sahiptirler ve buna uymalarının kendi çıkarları olduğu yukarıdaki açıklamalar doğrultusunda kesin olarak görülmektedir 16.












13 - FANTAZİ İPLİK ÖRNEKLERİNİN RENKLİ FOTOĞRAFLARI
































































14 - SONUÇ

Yeni iplikçilik yöntemlerinin çalışma prensipleri, üretim metodları ve hammadde özelliklerine bakıldığında, görülmüştür ki bilezikli iplik eğirme metodu ile yapılan üretimde optimum sonuçlar elde edilmektedir. Fakat üretim teknolojilerindeki gelişmeler dikkate alındığında bilezikli iplik eğirme sistemine ve open-end rotor eğirmeye alternatif birçok yeni iplikçilik sistemleri görülmektedir. Bunlardan yaygın olarak kullanılanlar hava jet ve friksiyon eğirme sistemleridir.





















KAYNAKLAR

1-KADOĞLU H. “ Yeni İplik Eğirme Yöntemlerinde hammadde seçimi ve önemi,, Tekstil
Teknik Sayı 49 Sayfa 80-84 Şubat 1989

2-CANOĞLU S. Genel İplik Teknolojisi Ders Notları Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim
Fakültesi İSTANBUL-1994 Sayfa 55-61

3-GÖKÇE A.”Open-End rotor İplikçiliğinin Özellikleri ,, Tekstil Teknik Sayı 28 Mayıs-1987
Sayfa 24

4-ACHNİTZ R. CHERİF CH. ELSASSER N. MAC N. MAETSCHKE O. MEYER J.
PASCHEN A. PHOA H. SCHENUİT J. İnstute For Textile Technology
Aachen, GERMANY, Melliand English 10/1999, sayfa 210-212

5-GÜRCAN H. A. YÜCEL Ö. “ Murata Hava Jetli İplik Üretim Sistemi Ve Sistemdeki
Gelişmeler ,, Tekstil Teknik Sayı 62 Sayfa 86 Mart 1990

6-ÖZİPEK B. “Hava Jetli İplik Eğirme Sistemi,, Ulusal Tekstil Sempozyumu BURSA-1984
Sayfa 328

7-Tekstil Teknik “ OE-Friksiyon İplikçiliği Lif Toplaması Ve İplik Oluşumu,, Sayı 120
OCAK-1995 Sayfa 26-32

8-Çeviren AKYÜZ Y. “Dref 3 Orta İncelikteki İplik İmalatı İçin Çok Kompenentli Üretim
Sistemi ,, Tekstil Teknik Sayı 18 EYLÜL-1985 Sayfa 14-17

9-HENSHAW D.E. Self Twist Yarn sayfa 130-138

10-KLEİN W. New Spinning Systems, The Textile İnstute 1993, sayfa 9-10

11-GÜRCAN H.A. “Bobtex Eğirme Sistemi ,, Tekstil Teknik Sayı 58 Sayfa 125 KASIM-1989

12-Tekstil İşveren “Oyuk İğ Tekniği İle Sarmalı Eğrilen Düz İplikler,, Sayı 109 Sayfa29-32
NİSAN-1987

13-Tekstil İşveren “Sussen Parafil Eğirme Sistemi ve Paralel İpliklerin Uygulama Alanları,,
Sayı 113 Sayfa 10-11 AĞUSTOS-1987

14-Tekstil İşveren “Sarma Metodu İle İplik Eğirme Sistemi,, Sayı 79 Sayfa 13-14 EKİM-1984

15-TAD Tekstil Araştırma Dergisi “İplikte Fantezi Dönemi ,, 3. Çeyrek 1997

16-TAD Tekstil Araştırma Dergisi “Textile İnstute Dünya Tekstil Konferansı Ekim-1989
Tebliği,, 3.çeyrek 1990 Sayfa 72

17-Tekstil İşveren “Rotor Eğirme Makineleri İle Yüksek Kaliteli İnce Pamuk İpliği
Randımanlı ve Düşük Maliyetli Üretiliyor,, Sayı 88 Sayfa 14 TEMMUZ-1985

18-GÜRCAN H. A. “Çağdaş İplik Üretim Yöntemleri,, Tekstil Teknik Sayı 49 Sayfa 87
ŞUBAT-1989

19-DÖLEN E. Tekstil Teknolojisinin Tarihsel Gelişimi -3- 1989 İSTANBUL

20- BİLGÖL A. Fantezi İplikler Tekstil Teknik Dergisi 1985, sayfa 25-27

21- SUESSEN TECNICAL INFORMATION, Ring Can The Short Route To Quality,
Sayfa 3-19





ÖZGEÇMİŞ

02.12.1978 tarihinde Kırklareli’de doğdum.
İlk ve orta öğrenimimi Edirne Trakya Birlik İlköğretim Okulunda, Lise öğrenimimi Edirne Anadolu Meslek Lisesinde tamamladım.
1996 - 1997 öğretim yılında Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Tekstil Eğitimi Bölümü’ne girdim.

BURCU AYTEKİN


20.08.1978 tarihinde Çanakkale’de doğdum. İlk öğretimimi 23 Nisan İlkokulunda, orta öğrenimimi Erzurum’da Sabancı Orta Okulunda, Lise tahsilimi ise Erzurum Lisesinde tamamladım.
1996 - 1997 öğretim yılında Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi tekstil Eğitimi Bölümü’ne girdim.

DİDEM ÖZDEMİR


27.01.1979 tarihinde İstanbul’da doğdum.
İlk öğrenimimi İcadiye İlkokulunda, Orta ve lise tahsilimi Üsküdar Kız Lisesi’nde tamamladım.
1996 - 1997 öğrenim yılında Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi tekstil Eğitimi Bölümü’ne girdim

ÖZLEM ÖZGÜR EROL






İÇİNDEKİLER
Sayfa
ÖNSÖZ............................................. .................................................. ..................I
ÖZET.............................................. .................................................. ...................II
Abstract.......................................... .................................................. ...................III
İçindekiler....................................... .................................................. ...................IV

1. GİRİŞ............................................. .................................................. ...........................1
1.1. İplik Eğirme Yöntemleri Hakkında Temel Bilgiler.......................................... ...1
1.2. İplik Eğirme Yöntemlerinde Hammadde Seçimi ve Önemi................................2
1.2.1. Lif Parametreleri..................................... .................................................. .2
1.2.1.1. Mukavemet......................................... ..........................................2
1.2.1.2. İncelik........................................... ................................................3
1.2.1.3. Uzunluk........................................... .............................................4
1.2.1.4. Temizlik.......................................... ..............................................5
1.2.1.5. Lif Parlaklığı........................................ ........................................5

2. OPEN END - ROTOR EĞİRME............................................ ...................................6
2.1. OPEN END - ROTOR İpliklerinin Genel Özellikleri....................................... ..8

3. HAVA - JETLİ ( AİR - JET ) SİSTEM............................................ ........................10
3.1. HAVA - JETLİ İplik Eğirme Sisteminde Kullanılan Lifler...............................10
3.2. HAVA - JETLİ İplik Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi...............................11
3.3. HAVA - JETLİ İplik Makinesinin Üretim Özellikleri....................................... 12
3.4. HAVA - JETLİ Eğirme Sisteminin Avantajları....................................... ..........13
3.5. HAVA - JETLİ Eğirme Yönteminde Elde Edilen İplik Özellikleri...................13
3.6. HAVA - JETLİ Sistemde Elde Edilen İpliklerin Kullanım Alanları.................13

4. FİRİKSİYON İPLİK EĞİRME PRENSİBİ.......................................... .....................15
4.1. Friksiyon Eğirme Sisteminde Kullanılan Lifler............................................ .....15
4.1.1. DREF 2 Sisteminde Kullanılan Lifler............................................ ......... 15
4.1.2. DREF 3 Sisteminde Kullanılan Lifler............................................ ..........15
4.2. Friksiyon Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi.......................................... ...... .16
4.2.1. DREF 2 Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi......................................... 16
4.2.2. DREF 3 Eğirme Sisteminin Çalışma Prensibi.......................................... 17
4.3. Friksiyon Eğirme Sisteminin Kullanım Alanları.......................................... ......19
4.3.1. DREF 2 İpliği Kullanım Alanları.......................................... ...................19
4.3.2. DREF 3 İpliği Kullanım Alanları.......................................... ...................19

5. SELF - TWİST (S.T.) EĞİRME............................................ ...................................20
5.1.Yalancı Bükümlü İpliğin Kullanılmasının Avantajları....................................... 22
5.2. Büküm İşlemi ve Hazırlıkları...................................... .......................................22
5.3. İplik Büküm Seçimleri......................................... ..............................................23
5.4. Çekim Bölgesi........................................... .................................................. .......23

6. YAPIŞTIRMALI EĞİRME YÖNTEMİYLE İPLİK ÜRETİMİ...............................25
6.1. Bükümsüz İplik Üretiminde Kullanılan Prosesler......................................... ....25
6.1.1. TEK - JA Prosesi........................................... ..........................................25
6.1.2. TWİLO İşlemi............................................ ..............................................26
6.1.2.1.Teknolojik Veriler........................................... .............................28
6.1.3. BOBTEX İşlemi............................................ ...........................................29

7. SARMALI İPLİK EĞİRME SİSTEMİ........................................... ..........................31
7.1. Giriş............................................. .................................................. ....................31
7.2. İplik Eğirme Sistemine Bakış............................................. ...............................31
7.3. Sarma Metodu (SN) Sisteminin Özellikleri....................................... ...............33
7.4. Sarma İpliğin Özellikleri....................................... ............................................34
7.5. Sarmalı Eğirmenin Genel Prodüktivite ve Ekonomik Durumu.........................34
7.6. Sarma İplik Eğirme Sisteminin Avantaj ve Dezavantajları...............................35
7.7. Kullanım Alanları.......................................... .................................................. ..36

8. CORE SPUN İPLİKLERİ......................................... ................................................39
8.1. HOLLOW SPİNDLE (Boş İğ)............................................... .............................39
8.1.1. HOLLOW SPİNDLE Üretiminin Avantajla ve Dezavantajları................42
8.1.1.1. Dezavantajları.................................... ..........................................42
8.1.1.2. Avantajları....................................... ............................................42

9. RİNG CAN Eğirme Sistemi........................................... ...........................................43
9.1.Çekim Sistemi........................................... .................................................. ........43
9.2. Taranmış Banttan Elde Edilen İplikler.......................................... .....................44

10. FANTEZİ İPLİKLER.......................................... .................................................. ..46
10.1. Fantezi İplik Nedir?............................................ ............................................46
10.2. Fantezi İpliğin Kullanım Alanları.......................................... ........................47
10.3. Fantezi İpliklerin Kumaşa Sağladığı Özellikler........................................ .....47
10.4. Fantezi İplik Üretim Makineleri........................................ ............................47
10.5. Fantezi İpliklerde Kullanılan Lifler............................................ ...................48
10.6. Fantezi İplik Çeşitleri......................................... ............................................48
10.6.1. Renk Efektli Fantezi İplikler.......................................... ....................48
10.6.2. Yapısal Efektli Fantezi İplikler.......................................... ................49

11. DOKSANLI YILARIN İPLİKÇİLİK SİSTEMLERİNDEN
BEKLENTİLER NELERDİR?......................................... ......................................51
11.1. Çok Şeyler Vaat Eden İplik Sistemlerinin Analizleri.....................................53
11.1.1. Ring İplikçilik........................................ .............................................53
11.1.2. HAVA JETLİ İplikçilik........................................ ..............................54
11.1.3. OPEN END İplikçiliği....................................... .................................56
11.1.4. FRİKSİYON İplikçiliği....................................... ................................58

12. İPLİK SİSTEMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI ve 1990’lı YILARA BAKIŞ..60

13. FANTEZİ İPLİK ÖRNEKLERİNİN RENKLİ FOTOĞRAFLARI..........................61

14. SONUÇ............................................. .................................................. ....................64

KAYNAKLAR......................................... .................................................. ...................65